ปฐมสมาธิสูตร

ปฐมสมาธิสูตร (AN 11.18) เป็นพระสูตรที่แสดงถึงสภาวะสมาธิขั้นสูงที่หลุดพ้นจากการรับรู้ในรูปแบบปกติของโลกและอรูปฌานทั้งปวง โดยพระพุทธองค์ทรงอธิบายแก่ภิกษุทั้งหลายถึงสภาวะที่ผู้ปฏิบัติยังคงมีการรับรู้อยู่ แต่ไม่ใช่การรับรู้ในบัญญัติหรือสมมติทางโลก

หัวใจสำคัญของสมาธิในพระสูตรนี้คือ "ภาวะแห่งการดับสนิท" ซึ่งเป็นสมาธิที่ภิกษุจะไม่ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งใดๆ ทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นธาตุ 4 หรืออรูปฌานสมาบัติ ตลอดจนสิ่งที่ถูกรู้ถูกเห็นจากการนึกคิดหรือการแสวงหาทางจิต แต่ผู้ปฏิบัติกลับมีการรับรู้ใน "นิพพาน" หรือสภาวะแห่งความสงบประณีตแทน โดยสรุปขอบเขตสภาวะที่ภิกษุในสมาธินี้จะไม่รับรู้ ได้แก่:

• ไม่รับรู้ในธาตุและโลกสมมติ: ไม่มีการแบ่งแยกธาตุ ดิน น้ำ ไฟ ลม หรือการรับรู้ถึงโลกนี้และโลกอื่น
• ไม่รับรู้ในอรูปฌาน: ไม่รับรู้อรูปฌานขั้นต่างๆ ตั้งแต่ชั้นอากาสานัญจายตนะจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ
• ไม่รับรู้ในสังขารและโลกธรรม: ไม่รับรู้ในสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ฟัง ได้คิด หรือสิ่งที่จิตเข้าไปแสวงหา

คำสอนหลักของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึง "นิพพาน" ว่าเป็นสิ่งเดียวที่ผู้ปฏิบัติในสมาธินี้ให้ความสำคัญ โดยจิตจะจดจ่ออยู่กับการเห็นว่าสภาวะใดๆ ที่เป็นเครื่องร้อยรัดล้วนไม่เที่ยงและควรปล่อยวาง การรับรู้ที่เกิดขึ้นในสมาธินี้จึงเป็นการรับรู้ถึง "สันติธรรม" ซึ่งประกอบด้วย:

• การระงับสังขารทั้งปวง (การหยุดปรุงแต่ง)
• การสลัดคืนอุปธิทั้งปวง (การปล่อยวางเครื่องเกาะเกี่ยว)
• การสิ้นไปแห่งตัณหา (ความทะยานอยาก)
• ความคลายความกำหนัด การดับ และนิพพาน

สรุปได้ว่า สมาธิตามนัยของพระสูตรนี้มิใช่การเข้าสู่ภวังค์ที่ว่างเปล่า แต่เป็นการน้อมจิตเข้าสู่การรับรู้ "ความดับไม่เหลือแห่งสังขาร" อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา เป็นสภาวะที่จิตถอนตัวจากความยึดถือในโลกและทวิภาวะทั้งปวงเพื่อมุ่งสู่นิพพาน