ทุติยสมาธิสูตร

ทุติยสมาธิสูตร (อังคุตตรนิกาย 11.19) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงสภาวะของสมาธิขั้นสูง ซึ่งมีความพิเศษตรงที่เป็นการเข้าถึงความสงบที่เหนือกว่ารูปฌานและอรูปฌานทั้งปวง โดยพระองค์ตรัสถามภิกษุถึงสภาวะที่จิตของผู้ปฏิบัติไม่ยึดติดในมหาภูตรูป 4 (ดิน น้ำ ไฟ ลม) ไม่ยึดติดในอรูปฌานสมาบัติ หรือแม้กระทั่งไม่รับรู้ถึงโลกนี้หรือโลกอื่น ไม่รับรู้สิ่งที่ได้เห็น ได้ยิน ได้คิด หรือสิ่งที่จิตเข้าไปแสวงหา แต่ทว่าในสภาวะนั้น "จิตยังคงมีความรู้อยู่"

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการอธิบายว่า สภาวะดังกล่าวไม่ใช่ความว่างเปล่าที่ไร้การรับรู้ แต่เป็นการที่จิตมีสัญญา (ความจำได้หมายรู้) ในนิพพาน ซึ่งพระพุทธองค์ทรงสรุปคำสอนไว้ว่า คือการที่ภิกษุมีจิตรับรู้ว่า:

• ความสงบ และ ความประณีต
• การระงับสังขารทั้งปวง (สัพพสังขารสมถะ)
• การสละคืนอุปธิทั้งปวง (สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ)
• ความสิ้นไปแห่งตัณหา (ตัณหักขยะ)
• ความคลายกำหนัด (วิราคะ) ความดับสนิท (นิโรธ) และความเย็นใจ (นิพพาน)

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้สอนถึงการทำสมาธิที่มุ่งเน้นไปที่การเห็นโทษของการปรุงแต่งในโลกียะและโลกุตระเบื้องต้น จนจิตมุ่งสู่สภาวะแห่ง "นิพพานสัญญา" หรือการรับรู้ในธรรมอันเป็นที่ดับเย็นของกิเลสและสังขารทั้งปวง เป็นสภาวะที่จิตวางจากการยึดมั่นในสมมติบัญญัติและอารมณ์สมาธิแบบเดิมๆ หันมาจดจ่ออยู่กับความประณีตสูงสุดคือนิพพานนั่นเอง