สังฆรักขิตเถรวัตถุ

สังฆรักขิตเถรวัตถุ เป็นเรื่องราวของพระภาคิไนยสังฆรักขิตเถระ ผู้เป็นหลานและเป็นสัทธิวิหาริกของพระสังฆรักขิตเถระ เหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อพระหลานชายได้รับผ้าวัสสาวาสิกสาฎกมา และมีความประสงค์จะถวายผ้าผืนที่ดีที่สุดแก่พระอุปัชฌาย์ แต่พระเถระกลับปฏิเสธด้วยความมีจีวรบริบูรณ์อยู่แล้ว ทำให้พระหลานชายเกิดความน้อยใจ คิดฟุ้งซ่านถึงชีวิตฆราวาส วางแผนชีวิตในอนาคตตั้งแต่การขายผ้า ซื้อแม่แพะ มีภรรยา มีบุตร จนกระทั่งเกิดความเข้าใจผิดและคิดไปไกลถึงขั้นใช้พัดก้านตาลตีศีรษะพระอุปัชฌาย์ในระหว่างที่กำลังยืนพัดอยู่

เมื่อพระเถระทราบวาระจิตของหลานชายด้วยญาณ และได้กล่าวเตือนสติ พระหลานชายเกิดความสำนึกผิดกลัวบาปกรรม จึงพยายามจะหลบหนีและสึกจากการเป็นเพศบรรพชิต แต่ภิกษุรูปอื่นตามตัวกลับมาและพาเข้าเฝ้าพระศาสดา พระพุทธองค์ทรงเมตตาไต่ถามและทรงแสดงธรรมเทศนาเพื่อระงับจิตใจที่ฟุ้งซ่าน

• คำสอนและข้อคิดสำคัญ:
• ธรรมชาติของจิต: จิตเป็นธรรมชาติที่ท่องเที่ยวไปไกล (ทูรงฺคมํ) เที่ยวไปดวงเดียว (เอกจรํ) ไม่มีรูปร่าง (อสรีรํ) และอาศัยอยู่ในถ้ำคือร่างกาย (คุหาสยํ)
• การควบคุมจิต: มนุษย์ควรฝึกฝนและสำรวมจิตใจไม่ให้ตกไปตามอำนาจของกิเลส เช่น ราคะ โทสะ และโมหะ
• การหลุดพ้น: ผู้ที่สามารถสำรวมจิตใจของตนได้ ย่อมพ้นจากเครื่องผูกพันของมาร หรือวัฏสงสารอันเป็นทุกข์

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา พระภาคิไนยสังฆรักขิตเถระได้บรรลุพระโสดาปัตติผล และมหาชนเป็นจำนวนมากก็ได้บรรลุธรรมเป็นอริยบุคคลเช่นกัน