ปัญจสตภิกขุวัตถุ

ปัญจสตภิกขุวัตถุ หรือเรื่องภิกษุ 500 รูป เป็นพระธรรมเทศนาที่พระศาสดาทรงแสดง ณ พระเชตวัน โดยมีเหตุเริ่มต้นจากคราวที่พระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป เสด็จไปจำพรรษาที่เมืองเวรัญชา ตามคำทูลนิมนต์ของเวรัญชพราหมณ์ แต่พราหมณ์ถูกมารดลใจจนมิได้ระลึกถึงพระองค์ เมืองนั้นยังเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายจึงเที่ยวบิณฑบาตได้อาหารยาก ต้องอาศัยข้าวแดงที่พวกพ่อค้าม้าจัดถวาย แม้ลำบากเพียงนั้น ภิกษุทั้งหลายก็มิได้สะดุ้งหรือประพฤติตามอำนาจความอยาก

เมื่อออกพรรษา พระศาสดาเสด็จกลับกรุงสาวัตถีและประทับที่พระเชตวัน ชาวเมืองจัดอาคันตุกภัตถวายอย่างประณีต ขณะนั้นมีพวกอาศัยกินอาหารเหลือประมาณ 500 คนอยู่ภายในวิหาร เมื่อกินอาหารดีที่เหลือจากภิกษุแล้ว พวกเขาก็นอนหลับ จากนั้นไปริมแม่น้ำ ส่งเสียงโห่ร้อง กระโดดโลดเต้น ซ้อมมวยปล้ำ และประพฤติไม่เรียบร้อยทั้งในและนอกวิหาร ภิกษุทั้งหลายจึงสนทนากันว่า คนเหล่านี้ไม่แสดงอาการเช่นนี้เมื่ออยู่ท่ามกลางความอดอยากที่เวรัญชา แต่กลับคึกคะนองเมื่อได้อาหารประณีต ส่วนภิกษุทั้งหลายยังคงสงบเสงี่ยมทั้งในคราวทุกข์และคราวสุข

พระศาสดาทรงสดับเรื่องแล้วตรัสวาโลทกชาดกว่า ในอดีตคนเหล่านั้นเคยเกิดเป็นลา 500 ตัว พอดื่มน้ำล้างกากสุรารสต่ำที่เหลือจากม้าสินธพก็เมาและส่งเสียงเอ็ดอึง ขณะที่ม้าอาชาไนยดื่มรสประณีตกลับไม่เมา แล้วทรงชี้ว่า สัตบุรุษผู้ละความโลภย่อมไม่แสดงอาการแปรปรวน ไม่ว่าจะประสบสุขหรือทุกข์

แกนคำสอน

• สัตบุรุษละฉันทราคะและไม่กล่าวถ้อยคำประจบเพราะหวังกามหรือลาภ
• บัณฑิตไม่ขึ้นลงด้วยความยินดีหรือยินร้ายเมื่อโลกธรรม 8 มากระทบ
• คุณภาพของจิตปรากฏจากความสำรวมที่สม่ำเสมอทั้งในยามขาดแคลนและยามสมบูรณ์

พระคาถาประจำเรื่องสรุปว่า สัตบุรุษย่อมเว้นในธรรมทั้งปวง ไม่พร่ำเพ้อเพราะความใคร่ในกาม และเมื่อถูกสุขหรือทุกข์กระทบ บัณฑิตย่อมไม่แสดงอาการขึ้นลง เมื่อจบพระธรรมเทศนา ชนเป็นอันมากบรรลุอริยผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น