ขาณุโกณฑัญญเถรวัตถุ

สรุปเรื่องพระขานุโกณฑัญญเถระ (ขุททกนิกาย) พระศาสดาเมื่อประทับ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภพระขานุโกณฑัญญเถระ เพื่อแสดงพระธรรมเทศนาเกี่ยวกับคุณค่าของการมีปัญญาและการปฏิบัติธรรม พระเถระรูปนี้หลังจากบรรลุพระอรหัตในป่า ได้เดินทางเพื่อไปเข้าเฝ้าพระศาสดา แต่เกิดความเหนื่อยอ่อนจึงแวะเข้าฌานพักผ่อนบนแผ่นหิน

ขณะนั้น ได้มีโจร 500 คนที่เพิ่งไปปล้นบ้านมา เดินทางผ่านมาและเห็นพระเถระในท่านั่งเข้าฌาน แต่ด้วยความมืดและเข้าใจผิดคิดว่าท่านเป็น "ตอไม้" จึงได้นำห่อสิ่งของทั้งหมดวางสุมและพิงไว้รอบตัวพระเถระ พร้อมกับนอนพักผ่อนจนกระทั่งรุ่งอรุณ เมื่อโจรทั้งหมดตื่นขึ้นและพบว่าตอไม้แท้จริงแล้วคือสมณะ ต่างพากันตกใจและเตรียมจะหนี แต่พระเถระได้กล่าวปลอบโยนด้วยความเมตตา โจรเหล่านั้นจึงเกิดความเลื่อมใส หมอบลงกราบขอขมา และขออุปสมบทกับพระเถระทั้งหมด พระเถระจึงนำภิกษุใหม่ทั้ง 500 รูปไปเข้าเฝ้าพระศาสดา

เมื่อพระศาสดาทรงทราบเรื่องราว จึงตรัสยกย่องและแสดงธรรมเพื่อเปรียบเทียบคุณค่าของการมีชีวิตอยู่ โดยมีรายละเอียดสำคัญดังนี้:

• การมีปัญญาทราม: การมีชีวิตอยู่ถึง 100 ปี แต่ไร้ปัญญาและจิตใจไม่ตั้งมั่น ย่อมมีความประเสริฐน้อยกว่า
• การมีปัญญาและฌาน: ความเป็นอยู่เพียงวันเดียวของผู้มีปัญญาและผู้บำเพ็ญฌาน ย่อมประเสริฐกว่าการมีชีวิตอยู่อย่างคนทรามยาวนานถึง 100 ปี

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา ภิกษุทั้ง 500 รูปได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา และธรรมเทศนานี้ยังอำนวยประโยชน์แก่ประชาคมที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้นอีกด้วย