อภยราชกุมารวัตถุ

อภัยราชกุมารวัตถุ เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงความไม่เที่ยงของสังขารและความทุกข์จากความโศกเศร้า ซึ่งเกิดขึ้นกับอภัยราชกุมาร โดยพระเจ้าพิมพิสารผู้พระบิดาได้พระราชทานราชสมบัติให้ 7 วัน พร้อมทั้งหญิงฟ้อนผู้ฉลาดในการขับร้อง ต่อมาในวันที่ 8 หญิงฟ้อนคนดังกล่าวได้เสียชีวิตกะทันหันด้วยโรค ลมกำเริบ สร้างความโศกเศร้าเสียใจอย่างมากให้อภัยราชกุมาร จนต้องเสด็จไปทูลขอให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงช่วยดับความโศกนั้น

พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมเพื่อปลอบโยนและชี้ให้เห็นว่า ความทุกข์โศกจากการสูญเสียบุคคลที่รักในสังสารวัฏอันยาวนานนี้นับไม่ถ้วน น้ำตาที่เคยหลั่งไหลมีปริมาณมากกว่าน้ำในมหาสมุทร ทรงแสดงพระคาถาหลักเพื่อเตือนสติว่า:

• การพิจารณาโลก: เปรียบอัตภาพหรือขันธโลกนี้เหมือน "ราชรถ" ที่วิจิตรตระการตาด้วยเครื่องประดับ
• ความหลงของคนพาล: คนเขลาย่อมหมกมุ่น ยึดติด และจมปลักอยู่กับความงามและความสุขจอมปลอมนั้น
• ความหลุดพ้นของผู้รู้: บัณฑิตผู้มีปัญญา ย่อมไม่เข้าไปข้องแวะหรือติดอยู่ในกิเลสเครื่องข้องคือราคะ

ในบทสรุปแห่งธรรมเทศนา เมื่ออภัยราชกุมารได้สดับพระธรรมเทศนา จิตใจก็คลายจากความโศกเศร้าและมีความเบาบางลง จนสามารถบรรลุธรรมเป็น พระโสดาบัน พร้อมทั้งสร้างประโยชน์แก่หมู่มหาชนที่ร่วมประชุมกันในครั้งนั้นด้วย