สัมพหุลภิกขุวัตุถุ

เรื่องราวเริ่มต้นเมื่อกลุ่มภิกษุในกาลครั้งหนึ่ง ได้เดินทางไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหลังจากออกพรรษา พระองค์ทรงตรัสถามถึงความเป็นอยู่และการปฏิบัติธรรม ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่าพวกตนมีความสามัคคีกันดี อยู่ร่วมกันอย่างผาสุกเหมือนน้ำกับนม พระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมเพื่อย้ำเตือนถึงการปฏิบัติของบรรพชิตให้เข้าถึงความหลุดพ้น ซึ่งมีหัวใจสำคัญดังนี้

• การทำลายสังโยชน์: ภิกษุควรตัดขาดจากกามราคะและภวราคะ เปรียบเสมือนการวิดน้ำออกจากเรือให้เบา เพื่อให้เรือชีวิตแล่นไปสู่ นิพพาน ได้อย่างรวดเร็ว
• การละธรรม 5 ประการ: ต้องละสังโยชน์เบื้องต่ำ 5 ประการ (โอรัมภาคิยสังโยชน์) และบำเพ็ญสมาธิภาวนาให้จิตตั้งมั่น รวมถึงอย่าเป็นผู้ประมาทในการศึกษา
• การตระหนักในความตายและทุกข์: การพิจารณาว่าสังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและดับไปเป็นธรรมดา ช่วยให้ผู้ปฏิบัติไม่มัวเมาในโลกียสุข
• การสำรวมอินทรีย์: ภิกษุต้องรู้จักประมาณในการบริโภค มีความสันโดษ และคลุกคลีด้วยมิตรที่ดี (กัลยาณมิตร) ผู้มีความบริสุทธิ์สะอาด

ในบทสรุปของหมวดนี้ พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า ผู้ที่พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและเสื่อมไปแห่งขันธ์ 5 ย่อมได้รับปีติและปราโมทย์ อันเป็นทางนำไปสู่การบรรลุธรรม ผู้ที่ดำเนินตามมรรคาแห่งความสงบนี้ ย่อมระงับความเร่าร้อนในใจและสามารถกำจัดความทุกข์ทั้งปวงได้ในที่สุด การรักษาตนให้ตั้งมั่นอยู่ใน ศีล สมาธิ ปัญญา จึงเป็นวิถีทางเดียวที่จะนำไปสู่ความหลุดพ้นอย่างแท้จริง

หัวใจสำคัญของสัมพหุลภิกขุวัตถุคือ ความไม่ประมาท และการเร่งทำความเพียรเพื่อถอนตัณหาที่เป็นเครื่องผูกมัดสัตว์โลกไว้กับวัฏสงสาร เพื่อให้บรรลุถึงสันติสุขคือพระนิพพานนั่นเอง