ปฐมโพธิสูตร

ปฐมโพธิสูตร (Ud 1.1) เป็นพระสูตรที่ถ่ายทอดเหตุการณ์สำคัญหลังจากการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ณ บริเวณใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา โดยพระองค์ได้ประทับเสวยวิมุตติสุขเป็นเวลา 7 วัน ก่อนจะเริ่มพิจารณาหลักธรรมที่เป็นหัวใจสำคัญของการตรัสรู้ นั่นคือ ปฏิจจสมุปบาท

เมื่อพระองค์ออกจากสมาธิ ในช่วงปฐมยามของคืนนั้น พระองค์ได้น้อมจิตพิจารณาถึงการเกิดขึ้นของทุกข์โดยลำดับตามกระแสแห่งเหตุปัจจัย (อนุโลม) ว่าสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น โดยมีองค์ประกอบหลักดังนี้:

• อวิชชา เป็นปัจจัยให้เกิด สังขาร
• สังขาร เป็นปัจจัยให้เกิด วิญญาณ
• วิญญาณ เป็นปัจจัยให้เกิด นามรูป
• นามรูป เป็นปัจจัยให้เกิด สฬายตนะ
• สฬายตนะ เป็นปัจจัยให้เกิด ผัสสะ
• ผัสสะ เป็นปัจจัยให้เกิด เวทนา
• เวทนา เป็นปัจจัยให้เกิด ตัณหา
• ตัณหา เป็นปัจจัยให้เกิด อุปาทาน
• อุปาทาน เป็นปัจจัยให้เกิด ภพ
• ภพ เป็นปัจจัยให้เกิด ชาติ
• ชาติ เป็นปัจจัยให้เกิด ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส

การพิจารณาเช่นนี้ทำให้พระองค์เข้าใจถึงกระบวนการเกิดของกองทุกข์ทั้งมวลอย่างชัดแจ้ง เมื่อพระองค์ได้ตระหนักถึงเหตุปัจจัยที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบแล้ว พระองค์จึงเปล่งอุทานแสดงความชื่นชมในสภาวะของผู้ที่หมั่นเพียรภาวนา ผู้ซึ่งมีความเห็นแจ้งในเหตุและปัจจัย ย่อมทำให้ความสงสัยทั้งปวงหมดสิ้นไป ดุจพราหมณ์ผู้มีปัญญาที่พิจารณาเห็นความจริงของธรรมแต่ละอย่างพร้อมทั้งเหตุแห่งธรรมนั้นๆ ซึ่งถือเป็นหลักการสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงหนทางแห่งการดับทุกข์ด้วยการรู้แจ้งในปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง