ปัจจยสูตร

ปัจจยสูตร (สํ. นิ. ๑๒.๒๐) ในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับปฏิจจสมุปบาท หรืออิทัปปัจจยตา ซึ่งเป็นหลักธรรมสำคัญที่อธิบายถึงการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายโดยอาศัยกันและกันเป็นปัจจัย พระพุทธองค์ทรงแยกแยะระหว่าง "ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น" อันได้แก่ปัจจัย ๑๒ ประการ และ "หลักแห่งการอาศัยกันเกิดขึ้น" ซึ่งเป็นหลักการของความเป็นเหตุเป็นผล.

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนมีเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ไม่ได้เกิดขึ้นเองโดยบังเอิญ โดยเริ่มต้นจากอวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง) เป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร (การปรุงแต่งทางกาย วาจา ใจ) สังขารเป็นปัจจัยให้เกิดวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) วิญญาณเป็นปัจจัยให้เกิดนามรูป (กายและใจ) นามรูปเป็นปัจจัยให้เกิดสฬายตนะ (อายตนะภายในและภายนอก ๖) สฬายตนะเป็นปัจจัยให้เกิดผัสสะ (การกระทบ) ผัสสะเป็นปัจจัยให้เกิดเวทนา (ความรู้สึกสุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์) เวทนาเป็นปัจจัยให้เกิดตัณหา (ความทะยานอยาก) ตัณหาเป็นปัจจัยให้เกิดอุปาทาน (ความยึดมั่น) อุปาทานเป็นปัจจัยให้เกิดภพ (ภาวะแห่งการเกิด) ภพเป็นปัจจัยให้เกิดชาติ (การเกิด) และชาติเป็นปัจจัยให้เกิดชราและมรณะ (ความแก่และความตาย)

พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า ปัจจัยต่าง ๆ เหล่านี้ (ชราและมรณะ, ชาติ, ภพ, อุปาทาน, ตัณหา, เวทนา, ผัสสะ, สฬายตนะ, นามรูป, วิญญาณ, สังขาร, อวิชชา) ล้วนไม่เที่ยง มีปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความเสื่อมไป มีความดับไป มีความจางคลายไป และมีความดับสนิทไป ผู้ใดเห็นธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นและธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นแล้วเหล่านี้ด้วยปัญญาอันชอบ ย่อมไม่ติดข้องอยู่กับอดีตหรืออนาคต