ปัจจยสูตร

อริยมรรค ปัจจยสูตร ปรากฏอยู่ในสังยุตตนิกาย (มหาวรรค) เป็นพระสูตรที่อธิบายถึงการเกิดขึ้นและการพัฒนาของอริยมรรคมีองค์ 8 โดยเน้นย้ำถึง "ปัจจัย" (Paccaya) หรือเหตุปัจจัยที่แต่ละองค์ธรรมพึ่งพาอาศัยกัน

พระสูตรนี้แสดงให้เห็นว่า อริยมรรคไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่เป็นกระบวนการที่เชื่อมโยงและส่งเสริมซึ่งกันและกันอย่างเป็นระบบ กล่าวคือ สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) ย่อมมีปัจจัยมาจากการอบรมสัมมาสมาธิ (ความตั้งมั่นชอบ) ที่บริสุทธิ์และเป็นไปเพื่อความเจริญของปัญญา และเมื่อสัมมาทิฏฐิเกิดขึ้นแล้ว ก็จะเป็นปัจจัยให้สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ) เกิดขึ้น และต่อเนื่องไปถึงองค์ธรรมอื่นๆ เช่น สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ และสัมมาสติ ตามลำดับ โดยแต่ละองค์ธรรมก็เป็นปัจจัยซึ่งกันและกันและส่งเสริมให้องค์ธรรมอื่นๆ ยิ่งเจริญ

แก่นแท้ของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึงความสัมพันธ์แบบองค์รวม (Holistic) และต่อเนื่องของอริยมรรค ทำให้การปฏิบัติธรรมดำเนินไปอย่างสมบูรณ์ เพื่อนำไปสู่การละกิเลส ความหลุดพ้นจากทุกข์ และการบรรลุเป้าหมายสูงสุดคือนิพพาน