ปายาสิสูตร

ปายาสิสูตร (ทีฆนิกาย DN 23) บันทึกเรื่องราวการสนทนาธรรมครั้งสำคัญระหว่างเจ้าปายาสิ ผู้ครองนครเสตัพยะ ซึ่งมีมิจฉาทิฐิว่าโลกหน้าไม่มี สัตว์ที่เกิดแบบโอปปาติกะไม่มี และผลของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี กับพระกุมารกัสสปะ พระสาวกผู้เป็นเอตทัคคะในการแสดงธรรมอันวิจิตร เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นขณะที่พระกุมารกัสสปะจาริกมายังป่าสีสปาวันทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ

เจ้าปายาสิพยายามพิสูจน์ทิฐิของตนด้วยการทดลองอันทารุณ เช่น การนำโจรใส่หม้อดินปิดผนึกแล้วเผา หรือการชั่งน้ำหนักคนก่อนและหลังตาย รวมถึงการสอบถามญาติมิตรที่เสียชีวิตไปแล้วให้กลับมาบอกเรื่องโลกหน้า แต่ก็ไม่พบหลักฐานใด ๆ ที่สนับสนุนความเชื่อเรื่องโลกหน้า วิญญาณ หรือผลกรรม ทำให้เจ้าปายาสิมั่นคงในทิฐิของตนมากยิ่งขึ้น

พระกุมารกัสสปะได้โต้ตอบและคลายความสงสัยของเจ้าปายาสิด้วยอุปมาอุปไมยอันชาญฉลาดมากมายหลายเรื่อง อาทิ อุปมาเรื่องดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ที่อยู่ในที่ไกลเกินสายตามนุษย์จะเห็นได้ชัดเจน อุปมาคนเป่าสังข์ที่เสียงจะดังได้ต้องมีคนเป่า หรืออุปมาคนตาบอดแต่กำเนิดที่ไม่สามารถมองเห็นสีต่างๆ ได้ ย่อมไม่ได้หมายความว่าสีเหล่านั้นไม่มีอยู่จริง นอกจากนี้ ยังมีอุปมาเรื่องหม้อเหล็กร้อน-เย็น อุปมานายกองเกวียน อุปมาคนทูนห่ออุจจาระ และอุปมาอื่นๆ อีกหลายข้อ เพื่อแสดงให้เห็นถึงการมีอยู่ของโลกหน้า การเวียนว่ายตายเกิด และผลแห่งกรรม

ในที่สุด ด้วยการอธิบายอันละเอียดลึกซึ้งและหลักฐานเชิงอุปมาที่สมเหตุสมผล เจ้าปายาสิจึงคลายความเห็นผิดลง และประกาศตนเป็นอุบาสก ขอถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง พร้อมทั้งเริ่มบำเพ็ญบุญให้ทานอย่างสม่ำเสมอ อย่างไรก็ตาม การให้ทานของเจ้าปายาสิยังคงกระทำด้วยความไม่เต็มใจนัก หลังจากละโลก เจ้าปายาสิไปเกิดในสวรรค์ชั้นที่ยังไม่สูงมากนัก ขณะที่อุตตระ พราหมณ์ผู้จัดการทานของเจ้าปายาสิ ซึ่งกระทำด้วยความตั้งใจและเต็มเปี่ยมด้วยศรัทธา ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ อันแสดงให้เห็นถึงอานิสงส์ของการให้ทานที่ประกอบด้วยเจตนาอันบริสุทธิ์