อุทุมพริกสูตร

อุทุมพริกสูตร (ทีฆนิกาย DN 25) เป็นพระสูตรสำคัญที่กล่าวถึงการสนทนาธรรมระหว่าง พระพุทธเจ้ากับนิโครธปริพาชก ณ อุทุมพริการาม ใกล้เขาคิชฌกูฏ เมืองราชคฤห์ เหตุการณ์เริ่มต้นขึ้นเมื่อ สันธานคฤหบดี ต้องการเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า แต่ทรงหลีกเร้นอยู่ จึงแวะไปที่อุทุมพริการาม ซึ่งเป็นที่อยู่ของนิโครธปริพาชกพร้อมด้วยคณะปริพาชกจำนวนมากถึง 3,000 คน คฤหบดีสังเกตเห็นว่าคณะปริพาชกกำลังส่งเสียงอื้ออึง พูดคุยด้วย ดิรัจฉานกถา ต่างๆ ซึ่งต่างจากพระสาวกของพระพุทธเจ้าที่ชอบความสงบ

เมื่อสันธานคฤหบดีกล่าวชมพระพุทธเจ้า นิโครธปริพาชกกลับดูหมิ่น โดยกล่าวว่าพระสมณโคดมไม่มีปัญญาเฉลียวฉลาด เหมาะกับเรือนว่างเท่านั้น และท้าทายให้พระพุทธเจ้ามายังบริษัทของตนเพื่อจะซักถามปัญหาเพียงข้อเดียวแล้วเหวี่ยงให้หมุนเหมือนหม้อเปล่า พระพุทธเจ้าทรงได้ยินการสนทนานั้นด้วย ทิพยโสตธาตุ จึงเสด็จลงมายังบริเวณที่ประทับอยู่และเสด็จจงกรมใกล้กับอุทุมพริการาม

เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมา นิโครธปริพาชกได้ทูลถามถึงหลักธรรมที่พระองค์ทรงแนะนำสาวกให้ถึงความบริสุทธิ์ พระพุทธเจ้าตรัสตอบโดยใช้ อุปมาเรื่องแก่นไม้ เพื่อชี้แจงระดับของธรรมะ พระองค์ทรงอธิบายว่า การบำเพ็ญตบะแบบต่างๆ ที่ปริพาชกเชื่อว่าเป็นการกีดกันบาปนั้น เป็นเพียง สะเก็ด เปลือก หรือกระพี้ ของพรหมจรรย์เท่านั้น ไม่ใช่แก่นแท้ การปฏิบัติเหล่านี้ยังคงมี อุปกิเลส 22 ประการ เช่น ความถือตัว ความอิจฉาริษยา ความโอ้อวด และความไม่ซื่อตรง ซึ่งเป็นเครื่องเศร้าหมองอยู่

พระพุทธเจ้าทรงแสดงว่า แก่นแท้แห่งพรหมจรรย์ คือการละอกุศลกรรม ปฏิบัติสิกขาบทให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นเป็นลำดับ ตั้งแต่การสำรวมระวังอินทรีย์ การละนิวรณ์ 5 การเจริญอัปปมัญญา 4 และสัมมัปธาน 4 รวมถึงการเจริญฌานและวิชชาต่างๆ จนกระทั่งบรรลุอรหัตผล ซึ่งเป็น วิมุตติญาณทัสสนะ อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ เมื่อจบพระธรรมเทศนา นิโครธปริพาชกและคณะรู้สึกหดหู่และไม่สามารถปฏิบัติตามธรรมนั้นได้ พระสูตรนี้จึงเป็นการบันลือ สีหนาทของพระพุทธเจ้า ที่แสดงถึงความแตกต่างระหว่างการปฏิบัติที่ผิวเผินกับการปฏิบัติที่เข้าถึงแก่นแท้ของธรรม.