ญาณวัตถุสูตร

ญาณวัตถุสูตร (SN 12.33) ในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเรื่อง "ญาณวัตถุ ๔๔" แก่ภิกษุทั้งหลาย โดยอธิบายถึงความรู้ความเข้าใจอย่างถ่องแท้ในหลักปฏิจจสมุปบาท ซึ่งเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา

ญาณวัตถุ ๔๔ ประการนี้ หมายถึง ความรู้แจ้งในองค์ธรรมแต่ละอย่างของปฏิจจสมุปบาท ตั้งแต่ชรามรณะไปจนถึงอวิชชา โดยแยกพิจารณาใน ๔ ลักษณะสำหรับแต่ละองค์ธรรม ได้แก่

1. ความรู้ในองค์ธรรมนั้นๆ (เช่น ความรู้ในชรามรณะ)
2. ความรู้ในเหตุเกิดแห่งองค์ธรรมนั้นๆ (เช่น ความรู้ในเหตุเกิดแห่งชรามรณะ คือ ชาติ)
3. ความรู้ในความดับแห่งองค์ธรรมนั้นๆ (เช่น ความรู้ในความดับแห่งชรามรณะ คือ ความดับแห่งชาติ)
4. ความรู้ในปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งองค์ธรรมนั้นๆ (เช่น ความรู้ในปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งชรามรณะ)

องค์ธรรมที่กล่าวถึงในสูตรนี้ได้แก่ ชรามรณะ, ชาติ, ภพ, อุปาทาน, ตัณหา, เวทนา, ผัสสะ, สฬายตนะ, นามรูป, วิญญาณ, สังขาร และอวิชชา ซึ่งแต่ละองค์ธรรมล้วนมีเหตุเกิดและความดับตามหลักปฏิจจสมุปบาท

เมื่อพระอริยสาวกได้รู้แจ้งในธรรมเหล่านี้ ย่อมเกิดญาณ ๒ ประการที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง คือ "ธัมมญาณ" อันเป็นความรู้ในธรรมที่เห็นแล้ว ทราบแล้ว ถึงแล้ว หยั่งรู้แล้ว ไม่ประกอบด้วยกาล และ "อันวยญาณ" อันเป็นความรู้สืบเนื่องไปถึงอดีตและอนาคตว่าสมณะหรือพราหมณ์ในอดีตและอนาคตก็ย่อมรู้แจ้งเห็นจริงเช่นเดียวกันนี้

พระอริยสาวกผู้มีญาณทั้งสองนี้บริสุทธิ์ผุดผ่องแล้วนั้น พระพุทธองค์ทรงเรียกว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิบ้าง ผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะบ้าง ผู้มาสู่สัทธรรมนี้บ้าง ผู้เห็นสัทธรรมนี้บ้าง ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะบ้าง ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะบ้าง ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรมบ้าง เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลสบ้าง ดำรงอยู่ใกล้ประตูอมตนิพพานบ้าง ซึ่งล้วนชี้ถึงบุคคลผู้ก้าวเข้าสู่กระแสแห่งการดับทุกข์และเข้าใกล้พระนิพพานแล้ว.