ทุติยญาณวัตถุสูตร

ทุติยญาณวัตถุสูตร (สังยุตตนิกาย SN 12.34) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี โดยทรงอธิบายถึง "ญาณวัตถุ ๗๗ ประการ" หรือความรู้ ๗๗ อย่าง ที่เกี่ยวข้องกับการทำความเข้าใจในปฏิจจสมุปบาท หรือการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมอาศัยกัน. พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงการหยั่งรู้สภาวะของธรรมตามความเป็นจริง ทั้งในแง่ของเหตุปัจจัยและการดับไปของทุกข์.

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า ญาณวัตถุ ๗๗ ประการนี้มาจากการพิจารณาองค์ธรรม ๑๑ ประการในปฏิจจสมุปบาท ได้แก่ อวิชชา สังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ และชรา-มรณะ. สำหรับแต่ละองค์ธรรม จะมีการพิจารณาถึง ๗ ลักษณะของญาณ ได้แก่:

๑. ความรู้ว่าเพราะปัจจัยนี้มี ผลนี้จึงมี (เช่น เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี)
๒. ความรู้ว่าเมื่อปัจจัยนี้ไม่มี ผลนี้ก็ไม่มี (เช่น เมื่อชาติไม่มี ชราและมรณะก็ไม่มี)
๓. ความรู้ถึงความเป็นไปในอดีต (เช่น ในอดีต ชราและมรณะก็มีชาติเป็นปัจจัย)
๔. ความรู้ถึงความดับไปในอดีต (เช่น ในอดีต เมื่อไม่มีชาติ ชราและมรณะก็ไม่มี)
๕. ความรู้ถึงความเป็นไปในอนาคต (เช่น ในอนาคต ชราและมรณะก็มีชาติเป็นปัจจัย)
๖. ความรู้ถึงความดับไปในอนาคต (เช่น ในอนาคต เมื่อไม่มีชาติ ชราและมรณะก็ไม่มี)
๗. ความรู้ที่พิจารณาเห็นว่า แม้ความรู้ที่ตั้งมั่นในธรรมชาตินั้น (ธรรมฐิติญาณ) ก็เป็นของมีความสิ้นไป เสื่อมไป คลายไป และดับไป

เมื่อรวมญาณ ๗ ลักษณะนี้เข้ากับองค์ธรรม ๑๑ ประการในปฏิจจสมุปบาท จึงได้เป็นญาณวัตถุ ๗๗ ประการ (๑๑ x ๗ = ๗๗). พระสูตรนี้จึงเป็นคำสอนที่ละเอียดลึกซึ้งในการพิจารณาความเป็นเหตุเป็นผลของทุกข์และการดับทุกข์อย่างรอบด้าน ทั้งในปัจจุบัน อดีต และอนาคต พร้อมทั้งย้ำเตือนให้เห็นถึงความไม่เที่ยงของแม้กระทั่งความรู้นั้นเอง เพื่อนำไปสู่การปล่อยวางและหลุดพ้นจากวัฏสงสาร.