เจตนาสูตร

เจตนาสูตร สังยุตตนิกาย SN 12.37 (หรือบางแหล่งอ้างอิงเป็น SN 12.38) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึงบทบาทสำคัญของ "เจตนา" (ความจงใจ) ในการก่อกำเนิดแห่งภพชาติและการวนเวียนในสังสารวัฏฏ์ หรือที่เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท กล่าวคือ การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนั้นเริ่มต้นจากเจตนา.

พระผู้มีพระภาคตรัสสอนว่า สิ่งใดที่บุคคลจงใจ ดำริ และครุ่นคิดถึง สิ่งนั้นย่อมเป็นปัจจัยเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ เมื่อมีปัจจัยเป็นที่ตั้ง วิญญาณย่อมตั้งมั่นและเจริญขึ้น เมื่อวิญญาณตั้งมั่นและเจริญขึ้น ความบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปย่อมมี เมื่อความบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปมี ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ก็ย่อมมีต่อไป ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งมวลนี้จึงเกิดขึ้น.

พระสูตรนี้ยังชี้ให้เห็นถึงอีกกรณีหนึ่งว่า แม้บุคคลจะไม่ได้จงใจและไม่ได้ดำริ แต่หากยังคงครุ่นคิดถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งอยู่ สิ่งนั้นก็ยังคงเป็นปัจจัยเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณได้ ซึ่งจะนำไปสู่การบังเกิดแห่งภพใหม่และกองทุกข์เช่นเดียวกัน. "ความครุ่นคิด" ในที่นี้อาจหมายถึงอนุสัยหรือกิเลสที่ยังฝังลึกและเป็นเหตุปัจจัยให้วิญญาณยังคงยึดเกาะและวนเวียนไปในภพ.

ในทางกลับกัน พระพุทธองค์ทรงแสดงทางแห่งการดับทุกข์ไว้ว่า เมื่อใดที่บุคคลไม่จงใจ ไม่ดำริ และไม่ครุ่นคิดถึงสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ เมื่อไม่มีปัจจัย วิญญาณก็ไม่ตั้งมั่นและไม่เจริญขึ้น เมื่อวิญญาณไม่ตั้งมั่นและไม่เจริญขึ้น ความบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี เมื่อความบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปไม่มี ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ก็ย่อมดับไป ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งมวลนี้จึงดับไป. เจตนาสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงพลังของเจตนาและการควบคุมความคิดเพื่อหลุดพ้นจากวงจรแห่งทุกข์.