ทุกขสูตร

ทุกขสูตร (สังยุตตนิกาย SN 12.43) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงเรื่องราวของเหตุแห่งทุกข์และความดับทุกข์แก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี โดยมีใจความสำคัญอยู่ที่การอธิบายปฏิจจสมุปบาทในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการเกิดขึ้นและดับไปของทุกข์โดยตรง.

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นั้นเริ่มจากอายตนะภายในและภายนอก กล่าวคือ เมื่อจักขุ (ตา) อาศัยรูป (ภาพ) ย่อมเกิดจักขุวิญญาณ (การเห็น) การประชุมกันของธรรม ๓ ประการนี้คือผัสสะ (การสัมผัส). เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา (ความรู้สึก) และเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา (ความทะยานอยาก). นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์. กระบวนการนี้เกิดขึ้นกับอายตนะทั้ง ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ พร้อมกับอารมณ์ที่เข้ามากระทบ.

ส่วนความดับไปแห่งทุกข์นั้น พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า เมื่อตัณหาดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ (ความคลายกำหนัด) อุปาทาน (ความยึดมั่น) ย่อมดับ. เมื่ออุปาทานดับ ภพ (การมีภพมีชาติ) ย่อมดับ. เมื่อภพดับ ชาติ (ความเกิด) ย่อมดับ. เมื่อชาติดับ ชรา (ความแก่) มรณะ (ความตาย) โสกะ (ความเศร้าโศก) ปริเทวะ (ความรำพัน) ทุกข์ (ความทุกข์กาย) โทมนัส (ความทุกข์ใจ) และอุปายาส (ความคับแค้นใจ) ย่อมดับไป. ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งมวลนี้จึงดับไป. นี่คือความดับไปแห่งทุกข์.