โลกสูตรที่ ๔

โลกสูตรที่ ๔ (สังยุตตนิกาย SN 12.44) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี โดยอธิบายถึง "โลก" ในแง่มุมของการเกิดขึ้นและความดับไปของทุกข์ ไม่ได้หมายถึงโลกทางกายภาพที่เราอาศัยอยู่ แต่หมายถึงโลกแห่งประสบการณ์ที่เกิดขึ้นผ่านอายตนะทั้ง ๖ นั่นเอง

พระพุทธองค์ทรงอธิบายการเกิดขึ้นของโลกไว้ว่า เมื่อตาเห็นรูป ย่อมเกิดจักขุวิญญาณ การประชุมกันของทั้งสามนี้เรียกว่าผัสสะ ผัสสะเป็นปัจจัยให้เกิดเวทนา เวทนาเป็นปัจจัยให้เกิดตัณหา ตัณหาเป็นปัจจัยให้เกิดอุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยให้เกิดภพ ภพเป็นปัจจัยให้เกิดชาติ ชาติเป็นปัจจัยให้เกิดชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งปวงนี้แล คือความเกิดขึ้นของโลก หลักการเดียวกันนี้ยังรวมถึงการรับรู้ผ่านอายตนะอื่นๆ ทั้งหู เสียง จมูก กลิ่น ลิ้น รส กาย สัมผัส และใจ ธรรมารมณ์

ส่วนการดับไปของโลกนั้น พระพุทธองค์ทรงแสดงโดยย้อนกลับกระบวนการปฏิจจสมุปบาท เมื่อตัณหาดับไปโดยไม่เหลือ อุปาทานย่อมดับ ภพย่อมดับ ชาติย่อมดับ เมื่อชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ก็ย่อมดับสิ้นไป การดับไปแห่งกองทุกข์ทั้งปวงนี้แล คือความดับไปของโลก ดังนั้น แก่นแท้ของโลกสูตรนี้จึงอยู่ที่การทำความเข้าใจว่าโลกแห่งประสบการณ์และความทุกข์เกิดขึ้นจากตัณหา และการดับตัณหาคือหนทางสู่การพ้นจากทุกข์ทั้งปวง.