อริยสาวกสูตร

อริยสาวกสูตร สังยุตตนิกาย SN 12.50 หรือ "ทุติยอริยสาวกสูตร" กล่าวถึงลักษณะของอริยสาวกผู้ได้สดับ ซึ่งมีความเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งในเรื่องปฏิจจสมุปบาท หรือการเกิดขึ้นและดับไปของโลกและทุกข์

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายว่า อริยสาวกผู้ได้สดับจะไม่สงสัยหรือลังเลในหลักธรรมนี้เลย พวกเขามีญาณหยั่งรู้ด้วยตนเอง โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" อันหมายถึงกระบวนการเกิดของทุกข์และโลก ซึ่งเริ่มจากอวิชชา (ความไม่รู้) เป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร (การปรุงแต่ง) ต่อเนื่องไปจนถึงวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ และในที่สุดก็คือชราและมรณะ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า "โลกนี้เกิดขึ้นอย่างนี้"

ในทำนองเดียวกัน อริยสาวกผู้ได้สดับก็จะไม่สงสัยหรือลังเลในการดับไปของโลกและทุกข์ พวกเขามีญาณหยั่งรู้ด้วยตนเองว่า "เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป" อันหมายถึงการดับไปของอวิชชาเป็นปัจจัยให้สังขารดับไป และต่อเนื่องกันไปจนถึงการดับไปของชาติ ทำให้ชราและมรณะดับไป อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า "โลกนี้ดับอย่างนี้"

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า เมื่อใดที่อริยสาวกรู้ชัดความเกิดและความดับไปแห่งโลกตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นอริยสาวกผู้นั้นย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ถึงพร้อมด้วยวิสัยทัศน์ ได้บรรลุธรรมอันแท้จริง และเป็นผู้ยืนอยู่ใกล้ประตูแห่งอมตนิพพาน.