อุปาทานสูตร

อุปาทานสูตร (SN 12.52) เป็นพระสูตรที่ปรากฏในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี สาระสำคัญของพระสูตรนี้กล่าวถึงเหตุแห่งการเกิดขึ้นและดับไปของอุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น) และทุกข์ทั้งปวง

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความเพลิน ความพอใจในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน (สิ่งที่ถูกยึดมั่น) ตัณหาย่อมเจริญขึ้น ตัณหาเป็นปัจจัยให้เกิดอุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยให้เกิดภพ ภพเป็นปัจจัยให้เกิดชาติ ชาติเป็นปัจจัยให้เกิดชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสทั้งปวง เหล่านี้คือการเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวล

พระองค์ทรงยกอุปมาด้วยกองไฟใหญ่ที่ลุกโพลง หากมีคนคอยโยนหญ้าแห้ง มูลโคแห้ง หรือฟืนแห้งลงไปเรื่อยๆ กองไฟนั้นก็จะได้รับเชื้ออยู่ตลอด ย่อมลุกโพลงอยู่ได้นาน อุปมานี้ฉันใด อุปไมยก็ฉันนั้น เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความพอใจในสิ่งที่เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ตัณหาย่อมเจริญขึ้น นำไปสู่การเกิดทุกข์เช่นเดียวกัน

ในทางกลับกัน เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นโทษ ความไม่งามของธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ตัณหาย่อมดับไป เมื่อตัณหาดับ อุปาทานย่อมดับ เมื่ออุปาทานดับ ภพย่อมดับ เมื่อภพดับ ชาติย่อมดับ เมื่อชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสทั้งปวงก็ย่อมดับไป นี่คือความดับไปแห่งกองทุกข์ทั้งมวล พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการพิจารณาเห็นตามความเป็นจริง เพื่อละวางความยึดมั่นถือมั่น อันนำไปสู่การพ้นทุกข์.