นามรูปสูตร

นามรูปสูตร (Namarūpasutta) จากสังยุตตนิกาย พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๖ (SN 12.58) แสดงหลักธรรมเกี่ยวกับการเกิดและการดับแห่งกองทุกข์ โดยมี "นามรูป" เป็นปัจจัยสำคัญในการเชื่อมโยงในปฏิจจสมุปบาท.

พระผู้มีพระภาคตรัสสอนภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน เมืองสาวัตถีว่า การที่นามรูปเกิดขึ้นนั้น มีปัจจัยมาจากการเห็นความพอใจในธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องร้อยรัด (สังโยชน์). เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นความเพลินในธรรมที่ผูกมัดเหล่านี้ นามรูปก็ย่อมหยั่งลงเกิด. เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ที่มีรากหยั่งลึกและแผ่กว้างคอยดูดซับโอชารส ทำให้ต้นไม้นั้นดำรงอยู่ได้นาน. เช่นเดียวกัน เมื่อมีความเพลินในสิ่งต่างๆ นามรูปก็เกิดขึ้นเป็นเหตุให้สฬายตนะ (อายตนะ ๖) เกิดขึ้น และต่อเนื่องไปจนถึงความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวล.

ในทางตรงกันข้าม หากภิกษุพิจารณาเห็นโทษหรือความไม่อร่อยในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ นามรูปก็ย่อมไม่หยั่งลงเกิด. เมื่อนามรูปดับไป สฬายตนะก็ดับตามไป. เปรียบเหมือนบุรุษผู้ใช้จอบและภาชนะมาขุดโค่นต้นไม้ใหญ่ถอนรากถอนโคนจนไม่สามารถงอกขึ้นได้อีกในอนาคต. เช่นเดียวกัน การเห็นโทษในการยึดติดย่อมนำไปสู่ความดับแห่งนามรูป และความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลย่อมมีขึ้นด้วยประการฉะนี้.

นามรูปประกอบด้วย นาม และ รูป. นาม คือ เวทนา (ความรู้สึก), สัญญา (ความจำ), เจตนา (ความตั้งใจ), ผัสสะ (การกระทบ), และมนสิการ (การทำในใจ). ส่วน รูป คือ มหาภูตรูป ๔ (ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม) และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔. ในปฏิจจสมุปบาทนั้น นามรูปเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ และวิญญาณก็เป็นปัจจัยแก่นามรูป ซึ่งแสดงถึงความสัมพันธ์ที่หมุนเวียนเกื้อหนุนกันเป็นวงจรแห่งการเกิด. การเข้าใจนามรูปและปัจจัยที่ทำให้เกิดและดับ จึงเป็นหัวใจสำคัญในการหลุดพ้นจากวัฏฏะแห่งทุกข์.