กุททาลชาดก

กุททาลชาดก เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงความยากในการควบคุมจิตใจของปุถุชน และความสำคัญของการฝึกฝนจิต โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงนำมาปรารภเพื่อสอนภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องราวของพระจิตหัตถสารีบุตรผู้ซึ่งเคยสึกถึง 6 ครั้งเพราะความโลภในเพศบรรพชิตและจิตที่ยังเกาะเกี่ยวกับอารมณ์ ก่อนจะสามารถบรรลุพระอรหัตถ์ได้ในครั้งที่ 7

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เสวยชาติเป็น กุททาลบัณฑิต ชายผู้ปลูกผักเลี้ยงชีพที่มีเพียงจอบเล่มเดียวเป็นสมบัติ ท่านมีความเบื่อหน่ายในฆราวาสวิสัยจึงนำจอบไปซ่อนและออกบวช แต่เพราะตัดความอาลัยในจอบกุด ๆ เล่มนั้นไม่ได้ ทำให้ต้องสึกออกไปถึง 6 ครั้ง จนกระทั่งในครั้งที่ 7 ท่านได้ตัดสินใจขว้างจอบทิ้งลงแม่น้ำใหญ่พร้อมกับเปล่งวาจาว่า "เราชนะแล้ว" และได้เจริญสมาบัติจนบรรลุฌาน

• ชัยชนะที่แท้จริง: การเอาชนะกิเลสภายในใจตนเองได้ แม้เพียงครั้งเดียว ย่อมประเสริฐและเป็นชัยชนะที่เด็ดขาดกว่าการชนะสงครามภายนอกนับร้อยนับพันครั้ง
• การฝึกจิต: จิตของปุถุชนข่มได้ยากและเมาไปตามอารมณ์ แต่หากได้รับการฝึกฝนดีแล้ว ย่อมนำความสุขและประโยชน์เกื้อกูลมาให้

จากเหตุการณ์ดังกล่าว เมื่อพระราชาและมหาชนได้สดับธรรมเทศนาและคาถา "ความชนะที่บุคคลชนะแล้ว กลับแพ้ได้นั้น มิใช่ความชนะเด็ดขาด..." ต่างเกิดความเลื่อมใส ละทิ้งราชสมบัติและละกิเลส ออกบวชตามกุททาลบัณฑิต จนกระทั่งทั้งหมดได้เจริญพรหมวิหารและไปสู่พรหมโลกในที่สุด ในท้ายที่สุด พระพุทธองค์ทรงประชุมชาดก โดยระบุว่าบริษัทในครั้งนั้นได้มาเป็นพุทธบริษัท และกุททาลบัณฑิตได้มาเป็นพระองค์เองในปัจจุบัน