ลิตตชาดก

ลิตตชาดก จากขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับ มมร (id: 3039, uid: ja91) เป็นชาดกที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ณ พระเชตวันมหาวิหาร เพื่อตักเตือนภิกษุสงฆ์เรื่องการบริโภคปัจจัย 4 โดยไม่พิจารณา ซึ่งทรงเปรียบเทียบว่าเสมือนกับการบริโภคยาพิษที่ร้ายแรง

มูลเหตุแห่งการแสดงธรรมมาจากกรณีที่ภิกษุหลายรูปบริโภคปัจจัยมีจีวรเป็นต้นโดยไม่พิจารณาโดยแยบคาย ซึ่งพระองค์ตรัสว่าการกระทำดังกล่าวอาจทำให้ต้องไปเกิดในนรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พร้อมทั้งทรงวางแบบแผนการพิจารณาปัจจัย 4 ก่อนใช้สอย จากนั้นทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธกดังนี้:

• เรื่องราวในอดีต: พระเจ้าพัดทสเสวยราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดเป็นนักเลงสกา วันหนึ่งต้องเล่นกับนักเลงเจ้าเล่ห์ที่มักอมลูกสกาและทำทีว่าลูกสกาหายเมื่อตนเป็นฝ่ายแพ้
• อุบายแก้เผ็ด: พระโพธิสัตว์ทราบพฤติกรรมจึงนำลูกสกาไปย้อมยาพิษอย่างแรงแล้วตากให้แห้ง เมื่อกลับมาเล่นกันอีกครั้งและนักเลงโกงอมลูกสกาพิษ พระโพธิสัตว์จึงกล่าวคาถาเตือนสติว่า "บุรุษกลืนลูกสกาอันเคลือบด้วยยาพิษอย่างแรงยังไม่รู้ตัว..."
• การช่วยเหลือ: เมื่อนักเลงโกงสลบไปเพราะพิษ พระโพธิสัตว์มีเมตตาจึงช่วยรักษาด้วยยาสำรอกและให้รับประทานน้ำอ้อย น้ำผึ้ง เนยใสจนหายเป็นปกติ พร้อมทั้งตักเตือนไม่ให้ทำพฤติกรรมเช่นนั้นอีก

ในบทสรุป พระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า นักเลงผู้เป็นบัณฑิตในครั้งนั้น คือ พระองค์เอง และทรงเน้นย้ำคำสอนหลักแก่พุทธบริษัทว่า การใช้สอยหรือบริโภคสิ่งใดโดยขาดการพิจารณา ย่อมนำมาซึ่งโทษและทุกข์ภัยอันใหญ่หลวงเปรียบประดุจการกลืนกินยาพิษเข้าไปในร่างกาย