มหาสารชาดก

มหาสารชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงปัญญาและการใช้อุบายแก้ไขปัญหาในยามคับขันโดยไม่ต้องทำให้มหาชนเดือดร้อน ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงนำมาปรารภและยกย่องพระอานันทเถระ ผู้มีความฉลาดรอบรู้และสามารถคลี่คลายคดีพระจุฬามณีหายในราชสำนักได้อย่างราบรื่น

ในอดีตกาล ครั้งที่พระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์เป็นอำมาตย์ผู้ปราชญ์เปรื่อง วันหนึ่ง เครื่องประดับราคาแพง (มหาสาร) ของพระเทวีหายไประหว่างเสด็จประพาสอุทยาน พระราชาทรงให้จับกุมผู้บริสุทธิ์หลายรายตั้งแต่ชาวชนบท เศรษฐี ปุโรหิต คนธรรพ์ จนถึงนางวัณณทาสี ทำให้ผู้คนพากันหวาดกลัวและเดือดร้อน พระโพธิสัตว์จึงอาสาขอชำระคดีความนี้ด้วยตนเอง

พระโพธิสัตว์ทรงสืบสวนด้วยการให้คนแอบฟังคำสนทนาจนรู้ความจริงว่าทุกคนไม่ได้ขโมย จึงสันนิษฐานว่าลิงในอุทยานน่าจะเป็นผู้หยิบไป จึงทรงใช้อุบายทำเครื่องประดับด้วยยางไม้ให้ฝูงลิงสวมใส่ จนกระทั่งนางลิงตัวที่ขโมยสร้อยมุกดาหารทนความอิจฉาไม่ไหว นำสร้อยจริงมาสวมอวดและทิ้งของปลอม พระโพธิสัตว์จึงได้ของกลางมาคืนพระราชา และช่วยให้ผู้บริสุทธิ์ทั้งหมดพ้นผิดโดยปลอดภัย

จากเหตุการณ์นี้ พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสคาถา คาถา ๔ ประการ เพื่อสรรเสริญพระโพธิสัตว์ ซึ่งเป็นหลักธรรมและคติสอนใจในการเลือกใช้บุคคลให้เหมาะสมกับสถานการณ์ ได้แก่:

• ยามคับขัน (สงครามหรืออันตราย): ปรารถนาผู้กล้าหาญ
• ยามปรึกษาการงาน: ปรารถนาคนไม่พูดพล่าม (รักษาความลับ)
• ยามมีข้าวน้ำ: ปรารถนาคนอันเป็นที่รักมาร่วมบริโภค
• ยามต้องการเหตุผล (เกิดปัญหาลึกซึ้ง): ปรารถนาบัณฑิตผู้มีปัญญา