อสิลักขณชาดก

อสิลักขณชาดก ว่าด้วยเรื่องราวของเหตุการณ์เดียวกันที่สามารถให้ผลลัพธ์ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ทั้งในแง่ของผลดีและผลร้ายแก่บุคคลที่ต่างกัน ซึ่งสะท้อนผ่านเรื่องราวเปรียบเทียบในอดีตและปัจจุบัน

มูลเหตุแห่งการตรัสชาดกนี้

• พราหมณ์ผู้ตรวจลักษณะดาบ: ในปัจจุบัน พราหมณ์ผู้ทำหน้าที่ตรวจดาบถวายพระเจ้าโกศล มักเลือกสรรและกล่าวคำยกย่องช่างดาบที่ให้ลาภตน แต่ติเตียนช่างที่ไม่ให้ลาภ ต่อมามีช่างดาบคนหนึ่งแอบใส่พริกป่นละเอียดไว้ในฝักดาบ เมื่อพราหมณ์ชักดาบออกมาดม พริกป่นเข้าจมูกทำให้จาม จนคมดาบพลาดบาดจมูกขาดเป็นสองท่อ
• เรื่องราวในอดีตกาล: ในอดีต เหตุการณ์พราหมณ์จมูกขาดจากการดมดาบที่ใส่พริกป่นก็เคยเกิดขึ้นในลักษณะเดียวกัน แต่พระราชาได้รักษาจนหายและทำจมูกเทียมด้วยครั่ง ต่อมาพระราชาทรงวางอุบายแยกพระราชธิดาและพระราชภาคิไนย (หลานชาย) ที่รักกัน เพื่อหวังครอบครองสองนคร พระราชกุมารจึงร่วมมือกับหญิงแม่มดวางแผนลักพาตัวพระราชธิดา โดยใช้อุบายแกล้งทำเป็นคนตายและใช้พริกป่นใส่จมูกเพื่อให้จามในพิธี เพื่อให้ผู้คนหวาดกลัวและหนีไป แผนการนี้สำเร็จด้วยดี พระราชาจึงทรงยกพระราชธิดาให้และมอบราชสมบัติให้พระราชภาคิไนยครองร่วมกัน
• จุดจบของพราหมณ์: วันหนึ่ง ขณะพราหมณ์ผู้ตรวจลักษณะดาบเข้าเฝ้า ความร้อนจากดวงอาทิตย์ทำให้จมูกเทียมที่ทำด้วยครั่งละลายหลุดร่วงลงพื้น พระราชาจึงทรงปลอบใจพราหมณ์และตรัสเปรียบเทียบว่า การจามครั้งเดียวกันให้ผลต่างกัน โดยพราหมณ์จามแล้วทำให้จมูกขาด แต่พระองค์จามแล้วได้พระราชธิดาและราชสมบัติ

คำสอนหลักของชาดก: พระพุทธองค์ทรงแสดงพระคาถาเพื่อสอนว่า "เหตุอย่างเดียวกันนั่นแหละ เป็นผลดีแก่คนหนึ่ง แต่เป็นผลร้ายแก่อีกคนหนึ่งได้ เพราะฉะนั้น เหตุอย่างเดียวกัน มิใช่ว่าจะเป็นผลดีไปทั้งหมด และมิใช่ว่าจะเป็นผลร้ายเสมอไป" แสดงถึงความไม่แน่นอนของโลกสมมติในเรื่องความดีและความชั่ว