กากชาดก

กากชาดก ว่าด้วยกาไม่มีมันเหลว พระพุทธเจ้าทรงแสดงชาดกนี้ ณ พระเชตวัน โดยทรงปรารภการประพฤติประโยชน์แก่พระประยูรญาติ ส่วนรายละเอียดของเหตุปัจจุบัน อรรถกถาระบุว่าจะปรากฏในภัททสาลชาดก แล้วทรงนำเรื่องในอดีตมาตรัส

ครั้งพระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นพญากา วันหนึ่งกาสองตัวเกาะอยู่ที่ยอดเสาค่ายใกล้ประตูเมือง กาตัวหนึ่งคิดจะถ่ายมูลรดศีรษะปุโรหิต อีกตัวห้ามว่าไม่ควรก่อเวรกับผู้มีอำนาจ เพราะอาจทำให้ฝูงกาทั้งหมดเดือดร้อน แต่กาตัวแรกไม่ยอมฟังและทำตามใจ ปุโรหิตจึงโกรธและผูกเวรกับกาทั้งฝูง

ต่อมาแพะตัวหนึ่งลอบกินข้าวเปลือกของหญิงทาสีซ้ำหลายครั้ง หญิงนั้นจึงใช้ไต้ขว้างแพะจนขนติดไฟ แพะวิ่งไปสีกระท่อมหญ้าใกล้โรงช้าง ทำให้ไฟลามไหม้โรงและช้างหลวงจำนวนมากได้รับบาดเจ็บ เมื่อหมอรักษาไม่หาย พระราชาทรงถามปุโรหิตถึงตัวยา ปุโรหิตฉวยโอกาสแก้แค้น ทูลว่าต้องใช้น้ำมันกา พระราชาจึงมีรับสั่งให้ฆ่ากา ผู้คนฆ่ากาจำนวนมาก แต่ไม่อาจหาน้ำมันได้ ภัยใหญ่จึงเกิดแก่ฝูงกาเพราะคำทูลเท็จที่มาจากความพยาบาทของคนผู้เดียว

พญากาซึ่งมีบริวารแปดหมื่นเห็นว่าไม่มีผู้ใดช่วยหมู่ญาติได้ จึงระลึกถึงบารมีและตั้งเมตตาเป็นเบื้องหน้า บินเข้าไปในพระราชวังและหลบใต้พระราชอาสน์ พระราชาทรงห้ามอำมาตย์มิให้จับเพราะกาเข้ามาขอพึ่ง พญากาจึงกราบทูลว่า พระราชาไม่ควรลุอำนาจอคติ ควรพิจารณาราชกิจก่อนทำ และควรทำสิ่งที่เกิดผลจริง ปุโรหิตตกอยู่ใต้อำนาจการจองเวรจึงทูลเท็จ เพราะแท้จริงกาไม่มีมันเหลว

พระราชาทรงเลื่อมใส จึงให้พญากาพักบนตั่งทอง ชโลมปีกด้วยน้ำมัน และถวายอาหารกับน้ำ เมื่อทรงถามเหตุที่กาไม่มีมันเหลว พญากากล่าวคาถาว่า “ฝูงกามีใจหวาดสะดุ้งเป็นนิตย์ ชอบเบียดเบียนชาวโลกทั้งมวล เหตุนั้น มันเหลวของฝูงกาผู้เป็นญาติของข้าพเจ้าเหล่านั้นจึงไม่มี” อรรถกถาอธิบายว่า กาใช้ชีวิตด้วยความหวาดระแวงและเที่ยวรบกวนผู้อื่น จึงไม่มีมันเหลวทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต

ผลแห่งธรรมเทศนา: พญากาทูลเตือนให้พระราชาพิจารณาใคร่ครวญก่อนดำเนินราชกิจ พระราชาทรงยุติการฆ่ากา ตั้งพระโพธิสัตว์ไว้ในเกียรติ ให้พระองค์ดำรงในเบญจศีล และขอพระราชทานอภัยแก่สัตว์ทั้งปวง พระราชาจึงพระราชทานอภัยและตั้งทานประจำแก่ฝูงกา เรื่องนี้ชี้ถึงโทษของการตัดสินด้วยอคติและคำกล่าวที่ยังไม่ตรวจสอบ โดยเฉพาะเมื่อคำสั่งของผู้มีอำนาจทำให้ผู้บริสุทธิ์จำนวนมากเดือดร้อน อีกทั้งแสดงความกล้าหาญและเมตตาของผู้นำที่ยอมเสี่ยงตนเพื่อช่วยหมู่ญาติ

บทประชุมชาดก: พระเจ้าพาราณสีในครั้งนั้นคือพระอานนท์ ส่วนพญากาคือพระตถาคต