ยมกสูตร

ยมกสูตร เป็นพระสูตรสำคัญหนึ่งในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ขันธสังยุตต์ (SN 22.85) ซึ่งกล่าวถึงกรณีของพระยมกะผู้มีความเห็นผิดว่า เมื่อพระขีณาสพ (พระอรหันต์ผู้หมดกิเลสแล้ว) แตกกายทำลายขันธ์แล้ว ย่อมขาดสูญ พินาศ และไม่เกิดอีก

ภิกษุหลายรูปพยายามชี้แจงแก้ไขทิฏฐิของพระยมกะแต่ไม่สำเร็จ จึงกราบทูลเชิญท่านพระสารีบุตรให้ไปโปรด ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปสนทนากับพระยมกะ และใช้ปัญญาไตร่ตรองเพื่อขจัดความเห็นผิดนั้น ท่านสารีบุตรเริ่มด้วยการสอบถามพระยมกะถึงขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ว่าเที่ยงหรือไม่เที่ยง เป็นสุขหรือเป็นทุกข์ ควรหรือไม่ที่จะยึดมั่นว่านั่นเป็นเรา นั่นเป็นของเรา หรือนั่นเป็นตัวตนของเรา

พระยมกะตอบว่าขันธ์ ๕ ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ควรยึดมั่นว่าเป็นตัวตน ท่านพระสารีบุตรจึงสอบถามต่อไปว่า พระตถาคต (ซึ่งในที่นี้หมายถึงพระอรหันต์) คือรูป เวทนา สัญญา สังขาร หรือวิญญาณหรือไม่ หรือพระตถาคตอยู่นอกเหนือจากขันธ์ ๕ เหล่านี้หรือไม่ พระยมกะตอบปฏิเสธทุกข้อ แสดงให้เห็นว่าไม่สามารถค้นหาสัตว์บุคคลหรือตัวตนในขันธ์ ๕ หรือนอกเหนือจากขันธ์ ๕ ได้

จากนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงสรุปว่า เมื่อไม่สามารถระบุพระตถาคตในลักษณะที่แท้จริงได้แม้ในชีวิตปัจจุบัน การกล่าวว่าพระขีณาสพเมื่อตายไปแล้วย่อมขาดสูญ พินาศ และไม่เกิดอีกนั้น ย่อมไม่สมควร เมื่อได้ฟังธรรมเทศนานี้ พระยมกะก็ละทิฏฐิอันชั่วช้านั้นได้ และบรรลุอรหัตตผลในที่สุด ยมกสูตรจึงเน้นย้ำถึงหลักอนัตตาและขันธ์ ๕ ที่เป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เพื่อคลายความยึดมั่นถือมั่น และชี้ให้เห็นว่านิพพานไม่ใช่การดับสูญของอัตตา แต่เป็นการสิ้นไปแห่งทุกข์โดยสมบูรณ์