เอกปัณณชาดก

เอกปัณณชาดก เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงพุทธานุภาพและความสามารถของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในการอบรมสั่งสอนบุคคลที่ดุร้าย หยาบคาย ให้กลับกลายมาเป็นผู้ที่มีจิตใจอ่อนโยนและอยู่ในความสงบเรียบร้อยได้อย่างรวดเร็ว

• เหตุการณ์ปัจจุบัน: ในสมัยพุทธกาล มีราชกุมารพระนามว่า ทุฏฐลิจฉวี แห่งเมืองเวสาลี เป็นผู้ดุร้าย หยาบคาย และมักโกรธ จนพระมารดา บิดา และญาติไม่สามารถอบรมสั่งสอนได้ จึงทรงพาไปเฝ้าพระศาสดา พระองค์ทรงแสดงธรรมโอวาทถึงโทษของความโกรธ ทั้งในปัจจุบันและอนาคต ทำให้พระกุมารละทิ้งความพยศและกลับเป็นคนอ่อนโยนทันที
• ชาดกในอดีต: พระพุทธองค์ทรงเล่าเรื่องในอดีต เมื่อครั้งพระเจ้าพหาราชแห่งเมืองพาราณสีทรงมีพระโอรสที่ดุร้ายเช่นกัน พระองค์จึงทรงมอบหมายให้พระโพธิสัตว์ ซึ่งเป็นดาบสผู้บำเพ็ญเพียรอยู่ในอุทยาน ช่วยอบรมสั่งสอน
• อุเทศสอนใจ: พระโพธิสัตว์ได้พาพระกุมารไปที่หน่อต้นสะเดาที่มีใบเพียงสองใบและมีรสขมจัด พระกุมารจึงถอนและขยี้ทิ้งเพราะเกรงว่าหากเติบโตขึ้นจะเป็นอันตราย พระโพธิสัตว์จึงเปรียบเทียบว่า พระกุมารก็เช่นเดียวกับต้นไม้พิษ หากเติบโตไปพร้อมกับความดุร้าย ประชาชนก็จะกำจัดและขับไล่เสีย พระกุมารได้ฟังจึงเกิดความสลดใจ ละทิ้งความพยศ และตั้งมั่นอยู่ในความเมตตาตั้งแต่นั้นมา

บทสรุปและคติธรรม: พระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า ทุฏฐกุมารในครั้งนั้นได้กลับชาติมาเป็น ทุฏฐลิจฉวี, พระราชาคือพระอานนท์ และดาบสผู้ให้โอวาทคือพระองค์เอง แสดงให้เห็นว่าความดุร้ายและความโกรธเปรียบเสมือนยาพิษที่ทำลายตนเองและผู้อื่น การฝึกตนให้อ่อนโยนและประกอบด้วยเมตตาธรรมจึงเป็นหนทางแห่งความร่มเย็นเป็นสุข