คิชฌชาดก

คิชฌชาดก เป็นชาดกที่สอนเรื่องความกตัญญูกตเวทีและการตอบแทนบุญคุณ โดยมีเนื้อหาว่าในอดีตชาติ พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็น พญาแร้ง ผู้เลี้ยงดูมารดาบิดาอย่างเคร่งครัด วันหนึ่งเกิดพายุฝนใหญ่ทำให้ฝูงแร้งได้รับความลำบากจนต้องบินหนีมายังเมืองพาราณสี เศรษฐีใจบุญได้ให้ความช่วยเหลือแก่ฝูงแร้งจนรอดพ้นจากความหนาวเย็นและได้รับอาหาร เมื่อฝนสงบ ฝูงแร้งจึงปรึกษากันว่าจะตอบแทนบุญคุณของเศรษฐีด้วยการคาบผ้าและเครื่องอาภรณ์ของชาวเมืองไปวางไว้ใกล้เรือนของเศรษฐี

การกระทำดังกล่าวทำให้ชาวเมืองเดือดร้อนและไปทูลฟ้องพระราชา พระราชาจึงสั่งให้วางข่ายและบ่วงเพื่อดักจับแร้ง จนกระทั่งพญาแร้งโพธิสัตว์ติดบ่วงถูกนำตัวไปเข้าเฝ้า พระราชาตรัสถามด้วยความสงสัยว่า แร้งนั้นตาดีมองเห็นซากศพได้ไกลถึงร้อยโยชน์ เหตุใดจึงมองไม่เห็นบ่วงที่ดักไว้ พญาแร้งจึงตอบด้วยปริศนาธรรมว่า "ความเสื่อมและความตายจะมีในเวลาใด ในเวลานั้นสัตว์ย่อมมืดบอดและมองไม่เห็นแม้ภัยที่อยู่ใกล้ตัว" ซึ่งเป็นการเตือนสติถึงความไม่เที่ยงและวิบากกรรมที่ทำให้สติปัญญาของสัตว์โลกฟั่นเฟือนเมื่อถึงคราวเคราะห์

ภายหลังเศรษฐีได้ออกมาสารภาพความจริงและขอให้พระราชาปล่อยพญาแร้ง โดยตนจะเป็นผู้รับผิดชอบคืนทรัพย์สินแก่ชาวเมืองทั้งหมด พระราชาทรงเลื่อมใสในความกตัญญูจึงยอมปล่อยพญาแร้งไป

บทเรียนและคติธรรมจากชาดกนี้:

• ความกตัญญูกตเวที: การรู้จักบุญคุณและหาทางตอบแทนผู้มีพระคุณเป็นธรรมะที่บัณฑิตสรรเสริญ
• วิบากแห่งความเสื่อม: เมื่อถึงคราวที่ชีวิตจะสิ้นหรือถึงเวลาเสื่อม สติสัมปชัญญะมักจะขาดหายไป ทำให้คนเราประมาทและมองไม่เห็นภัยอันตรายที่อยู่ตรงหน้า
• เมตตาธรรม: การช่วยเหลือเกื้อกูลกันในยามยากเป็นเหตุปัจจัยให้เกิดมิตรไมตรีและการตอบแทนในภายหลัง