วาโลทกชาดก

วาโลทกชาดก ว่าด้วยเรื่องความแตกต่างระหว่างผู้มีจิตใจสูงและผู้มีจิตใจต่ำ เปรียบเทียบผ่านพฤติกรรมของม้าสินธพและลา โดยมีจุดเริ่มต้นจากการที่พระพุทธเจ้าทรงปรารภกลุ่มคนรับใช้ 500 คน ที่มีกิริยาเอะอะโวยวายหลังจากได้กินอาหารเดน ในขณะที่กลุ่มอุบาสกผู้มีศีลธรรมกลับมีกิริยาสำรวมสงบเสงี่ยม

เนื้อหาในอดีตชาติกล่าวถึงพระเจ้าพาราณสีที่ทรงสั่งให้แบ่งน้ำผลจันทน์หอมให้ม้าสินธพดื่ม ส่วนน้ำกากที่เหลือจากการกรองด้วยเส้นปอ (น้ำหาง) ทรงสั่งให้แก่ลาที่ใช้งาน เมื่อลาได้ดื่มน้ำกากนั้นกลับเกิดอาการมึนเมาและส่งเสียงร้องวิ่งพล่านไปทั่วลานหลวง ผิดกับม้าสินธพที่ดื่มน้ำจันทน์รสเลิศกลับมีความสงบนิ่ง ไม่มีความมึนเมาหรือส่งเสียงเอะอะโวยวายแต่อย่างใด

พระโพธิสัตว์ในฐานะอำมาตย์ได้ถวายวิสัชนาแก่พระราชาถึงความแตกต่างนี้ว่า:

• สัตว์ที่มีชาติกำเนิดและจิตใจต่ำ: เมื่อได้รับสิ่งที่เลวหรือพอเหมาะกับนิสัยตน ก็ย่อมขาดสติ ขาดการควบคุมตนเอง และหลงระเริงไปกับความมึนเมาได้ง่าย
• สัตว์ที่มีชาติกำเนิดสูงและมีหน้าที่การงานอันยิ่งใหญ่: ย่อมรู้จักประมาณตนและมีจิตใจที่หนักแน่น แม้จะได้รับสิ่งที่ดีเลิศหรือของประณีตก็ไม่ทำให้เสียอาการหรือหลงลืมตน

บทสรุปและข้อคิด: ชาดกเรื่องนี้มุ่งสอนให้เห็นถึงผลของ การฝึกฝนจิตใจ และความแตกต่างของ "วุฒิภาวะ" ของแต่ละบุคคล คนที่มีปัญญาและเป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้มีความอดทนอดกลั้นและสำรวมในทุกสถานการณ์ ไม่ปล่อยให้ตนเองตกอยู่ในอำนาจของความประมาทหรือความมัวเมา เหมือนม้าสินธพที่เป็นสัตว์พาหนะชั้นสูงย่อมต่างจากลาโดยสิ้นเชิงแม้ในยามที่ได้รับอาหาร