จตุมัฏฐชาดก

จตุมัฏฐชาดก เป็นชาดกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อสอนภิกษุทั้งหลายถึงการเลือกคบหาบุคคลและการวางตัวให้เหมาะสม โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับพระอัครสาวกทั้งสอง คือ พระสารีบุตร และ พระมหาโมคคัลลานะ ที่หลีกเลี่ยงการสนทนากับภิกษุรูปหนึ่งซึ่งมีพฤติกรรมไม่เหมาะสมและชอบสอดแทรกเข้ามาขัดจังหวะการสนทนาธรรมของผู้อื่น ทำให้พระพุทธองค์ทรงยกเรื่องราวในอดีตชาติมาเปรียบเทียบเพื่ออธิบายถึงความแตกต่างทางภูมิธรรมและสถานะของบุคคล

ในอดีตชาติ พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็น รุกขเทวดา ณ ป่าแห่งหนึ่ง มีลูกหงส์สองตัวแวะเวียนมาพักผ่อนและสนทนาธรรมด้วยเสมอ วันหนึ่งมีสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเข้ามาแทรกแซงการสนทนาของลูกหงส์ โดยทำทีตีสนิทและอ้างตนว่าเป็น "พญาเนื้อ" ชักชวนให้ลูกหงส์ลงมาคุยที่พื้นดิน พระโพธิสัตว์จึงกล่าวตำหนิสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นด้วยถ้อยคำที่เด็ดขาด โดยชี้ให้เห็นถึงความต่ำต้อยของสุนัขจิ้งจอกด้วยหลัก จตุมัฏฐะ หรือความเลวทราม 4 ประการ ดังนี้:

• สรีระ: ร่างกายไม่สง่างามและมีกลิ่นสาบ
• ชาติ: มีกำเนิดในตระกูลที่ต่ำต้อย
• เสียง: เสียงเห่าหอนที่ไม่เป็นมงคล
• คุณ: ขาดคุณธรรมและความประพฤติที่ดีงาม

พระโพธิสัตว์จึงขับไล่สุนัขจิ้งจอกให้กลับเข้าโพรงไป เพราะผู้ที่อยู่ในระดับสูงหรือผู้ที่มีปัญญา ย่อมสนทนากันในสิ่งที่ควรและเหมาะสมกับบุคคล การที่สุนัขจิ้งจอกพยายามเอาตัวเข้ามาร่วมกลุ่มโดยไม่มีความรู้หรือคุณธรรมเสมอกันนั้นย่อมไม่เกิดประโยชน์อันใด

บทสรุปและคำสอนสำคัญ: ชาดกเรื่องนี้สอนให้ตระหนักถึงเรื่อง "คบคนพาล พาลพาไปหาผิด" และการรู้จักเลือกคบกัลยาณมิตรที่มีศีลธรรมเสมอกัน เพื่อความเจริญในทางธรรม อีกทั้งยังเป็นการสอนให้รู้จักประมาณตนและวางตัวให้เหมาะสมกับกาลเทศะและสถานะของบุคคล ไม่ควรพยายามทำตัวเสมอด้วยผู้ที่เป็นปราชญ์หากตนเองยังขาดคุณธรรมพื้นฐาน