มิตตามิตตชาดก

มิตตามิตตชาดก เป็นพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อสอนเรื่องการสังเกตลักษณะของมิตรและศัตรู โดยมีต้นเหตุมาจากเรื่องราวของพระอุปัชฌาย์ที่โกรธศิษย์ของตนเนื่องจากหยิบของไปใช้โดยวิสาสะ พระพุทธองค์จึงทรงชี้ให้เห็นว่าความไม่ไว้วางใจกันเป็นเรื่องที่มีมาแต่เดิม เพื่อเป็นอุทาหรณ์จึงได้ตรัสเล่าถึงอดีตชาติที่พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นดาบสผู้สอนหมู่คณะ ในสมัยนั้นมีดาบสรูปหนึ่งเลี้ยงลูกช้างไว้จนเติบใหญ่ แต่สุดท้ายกลับถูกช้างนั้นทำร้ายจนเสียชีวิต พระโพธิสัตว์จึงสอนเหล่าฤๅษีถึงวิธีการพิจารณาบุคคลว่าใครเป็นมิตรหรือศัตรู

หลักธรรมสำคัญในการสังเกตศัตรู มีลักษณะดังนี้:

• การแสดงออกทางสีหน้า: ไม่ยิ้มแย้มเมื่อพบเห็น ไม่แสดงความยินดีหรือไม่ชื่นชมคำพูดของผู้อื่น
• กิริยาท่าทาง: เมื่อสบตากันแล้วจะเบือนหน้าหนี ไม่มองหน้าด้วยความจริงใจ
• การปฏิสัมพันธ์: มีการกระทำที่ตรงกันข้าม ไม่ให้ความร่วมมือ หรือแสดงอาการเป็นปฏิปักษ์อยู่เสมอ

พระโพธิสัตว์สรุปว่า บัณฑิตควรใช้หลักเกณฑ์เหล่านี้ในการพิจารณาบุคคล หากพบพฤติกรรมดังกล่าวให้พึงรู้ได้ว่าเป็นศัตรู ส่วนมิตรแท้นั้นจะมีอาการตรงกันข้ามกับสิ่งที่กล่าวมาทั้งหมด การรู้จักพิจารณาคนรอบข้างด้วยปัญญาจึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการดำเนินชีวิตให้ปลอดภัยจากอันตรายและการเบียดเบียน ท้ายที่สุดพระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า ดาบสผู้เลี้ยงช้างคือศิษย์ในปัจจุบัน ช้างคือพระอุปัชฌาย์ และพระองค์เองคือพระโพธิสัตว์ผู้เป็นครูในครั้งนั้น