กูฏวาณิชชาดก

กูฏวาณิชชาดก (ว่าด้วยพ่อค้าผู้ฉ้อฉล) ปรากฏในพระไตรปิฏกขุททกนิกาย เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อเตือนสติเกี่ยวกับการคบคนและการรู้เท่าทันเล่ห์เหลี่ยมของผู้อื่น โดยมีเนื้อความโดยย่อดังนี้

ในอดีตกาล มีพ่อค้าสองคนเป็นสหายกัน ทั้งสองได้นำสินค้าไปค้าขายในต่างเมืองจนได้กำไรเป็นก้อนทองคำจำนวนมาก จึงตกลงแบ่งทองนั้นใส่ภาชนะไว้ในโคนต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่งเพื่อเป็นกองกลาง และนำออกมาใช้จ่ายบ้างจนเหลือส่วนสุดท้าย แล้วจึงตกลงว่าจะกลับมาเอาในภายหลัง พ่อค้าคนหนึ่งซึ่งเป็นคนโกงได้แอบย้อนกลับมาขุดทองนั้นไปเสีย แล้วทำทีเป็นไม่มีอะไรเกิดขึ้น

ต่อมาเมื่อทั้งสองคนกลับมาที่ต้นไม้เพื่อแบ่งทองที่เหลือ ปรากฏว่าไม่มีทองอยู่ พ่อค้าผู้โกงจึงวางแผนปรักปรำสหายตนว่าขโมยไปและนำเรื่องขึ้นฟ้องร้องต่อพระราชา พ่อค้าผู้โกงได้วางแผนให้บิดาของตนไปแอบอยู่ในโพรงไม้ใหญ่เพื่อทำเป็น "รุกขเทวดา" แล้วกล่าวเท็จต่อหน้าพระราชาว่าสหายของเขาเป็นผู้ขโมยทองไป พระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นผู้พิพากษาในขณะนั้น สังเกตเห็นความผิดปกติและสงสัยว่าเทวดาที่ไหนจะมาทำหน้าที่เป็นพยานในศาลได้ จึงออกอุบายสั่งให้ทหารนำฟางและไม้ไปสุมรอบต้นไม้แล้วจุดไฟเผา

เมื่อไฟลามเข้าใกล้โพรงไม้ บิดาของพ่อค้าโกงทนร้อนไม่ไหวจึงรีบวิ่งหนีออกมา ทำให้ความลับทั้งหมดถูกเปิดเผย พระราชาจึงตัดสินให้พ่อค้าผู้โกงได้รับโทษตามความผิด และให้พ่อค้าผู้ซื่อสัตย์ได้รับทรัพย์สินคืนทั้งหมด

• คติธรรมหลัก: การคบคนพาลย่อมนำความเดือดร้อนมาให้
• แง่คิดการดำเนินชีวิต: คนฉ้อฉลมักใช้เล่ห์เพทุบาย แต่ความจริงย่อมปรากฏในที่สุด
• ธรรมะเตือนใจ: ผู้ที่มีปัญญาควรใช้ความรอบคอบในการพิสูจน์ความจริงก่อนตัดสินเรื่องใดๆ

เรื่องนี้สอนให้เห็นว่า ผู้ที่หวังเอาเปรียบผู้อื่นด้วยการคดโกง แม้จะวางแผนมาอย่างดีเพียงใด แต่ท้ายที่สุดย่อมไม่อาจหลบพ้นความยุติธรรมและผลแห่งกรรมที่ตนได้ก่อไว้ได้