ครหิตชาดก

ครหิตชาดก เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อเตือนสติภิกษุรูปหนึ่งที่มีจิตใจกระสันเบื่อหน่ายในการครองสมณเพศ โดยพระองค์ได้ยกอดีตนิทานที่พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญาวานรมาเป็นอุทาหรณ์ เพื่อแสดงให้เห็นว่าแม้แต่ในหมู่สัตว์เดียรัจฉานก็ยังมีการติเตียนความลุ่มหลงในกิเลสของมนุษย์

เนื้อหาหลักของชาดกกล่าวถึงพญาวานรที่เคยเข้าไปอยู่ในพระราชวังจนเรียนรู้กิริยาอาการของมนุษย์ เมื่อกลับคืนสู่ป่าและถูกฝูงวานรสอบถามถึงความเป็นไปในโลกมนุษย์ พญาวานรได้กล่าวตักเตือนและสะท้อนภาพชีวิตอันน่าสมเพชของชาวโลกที่มัวเมาในวัตถุสิ่งของ โดยมีประเด็นสำคัญดังนี้:

• ความยึดมั่นถือมั่น: มนุษย์ผู้มีปัญญาทรามมักไม่เห็นธรรมอันประเสริฐ (อริยธรรม) วันๆ เอาแต่เพ้อรำพันว่า “เงินของเรา ทองของเรา” โดยไม่เข้าใจถึงความไม่เที่ยงของสังขาร
• ความเขลาในกามคุณ: การครอบครองทรัพย์สินและการผูกพันกับบุคคลในเรือน ไม่ว่าจะเป็นภรรยาหรือทาสบริวาร มักนำมาซึ่งความทุกข์และการเบียดเบียนกันด้วยวาจาที่ร้ายกาจดุจหอกทิ่มแทง
• การตระหนักรู้: เมื่อฝูงวานรได้ฟังเรื่องราวความวุ่นวายและกิเลสของมนุษย์ ต่างพากันปิดหูด้วยความรังเกียจและพากันหลีกหนีไปจากที่นั้น เพราะเห็นว่าเป็นสิ่งที่อัปมงคลและไม่ควรสดับ

บทสรุปและคำสอนหลัก: พระศาสดาทรงแสดงธรรมเพื่อชี้ให้ภิกษุเห็นว่า การที่มนุษย์มัวเมาในทรัพย์สมบัติและกามคุณนั้นเป็นเรื่องที่ไร้สาระและน่าตำหนิ แม้แต่สัตว์เดียรัจฉานยังรังเกียจกิเลสเหล่านี้ พระธรรมเทศนานี้ทำให้ภิกษุรูปนั้นได้สติและบรรลุโสดาปัตติผลในที่สุด ชาดกนี้จึงเป็นเครื่องเตือนใจให้พุทธบริษัทหมั่นพิจารณาความไม่เที่ยง ไม่ควรปล่อยใจให้ยึดติดในวัตถุจนลืมการปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น