อวิชชาสูตร

อวิชชาสูตร (SN 22.113) เป็นพระสูตรสำคัญในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ที่พระผู้มีพระภาคทรงอธิบายถึงความหมายของ "อวิชชา" (ความไม่รู้แจ้ง) และหนทางที่จะละอวิชชาเพื่อให้เกิด "วิชชา" (ความรู้แจ้ง) ขึ้น.

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชา เมื่อเขาไม่รู้ชัดซึ่งรูป, เวทนา, สัญญา, สังขาร, และวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสิ่งเหล่านั้น ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งสิ่งเหล่านั้น และไม่รู้ชัดซึ่งปฏิปทาอันจะนำไปสู่ความดับแห่งสิ่งเหล่านั้น. กล่าวคือ ความไม่เข้าใจความเป็นจริงของขันธ์ ๕ ทั้งในแง่ของการเกิดขึ้น การดับไป และการปฏิบัติเพื่อทำให้ดับไปนั้น คือแก่นของอวิชชา.

ส่วนการที่จะละอวิชชาได้และให้วิชชาเกิดขึ้นนั้น พระพุทธองค์ทรงสอนว่า ภิกษุจะต้องรู้และเห็นแจ้งซึ่งอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และอายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) รวมถึงวิญญาณที่เกิดขึ้นจากการกระทบกัน สัมผัส และเวทนาที่เกิดขึ้น โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา. การที่ภิกษุรู้เห็นอยู่ว่าสิ่งเหล่านี้เป็นของแยกต่างหาก ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของตน ย่อมทำให้อวิชชาถูกละ และวิชชาย่อมเกิดขึ้นได้.

นอกจากนี้ พระสูตรยังกล่าวถึงอาหารของอวิชชาและวิชชาด้วย อวิชชามีนิวรณ์ ๕ เป็นอาหาร และนิวรณ์ ๕ ก็มีทุจริต ๓ เป็นอาหารไปตามลำดับ จนถึงการไม่คบสัตบุรุษเป็นอาหารเบื้องต้น. ในทางตรงกันข้าม วิชชาและวิมุตติ (ความหลุดพ้น) ก็มีโพชฌงค์ ๗ เป็นอาหาร ซึ่งมีสติปัฏฐาน ๔ สุจริต ๓ การสำรวมอินทรีย์ และสติสัมปชัญญะเป็นอาหารหล่อเลี้ยงตามลำดับ. การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาจึงเป็นสิ่งสำคัญในการทลายอวิชชาและนำไปสู่ความพ้นทุกข์.