มณิกัณฐชาดก

มณิกัณฐชาดก เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงปรารภเหตุการณ์ที่ภิกษุชาวเมืองอาฬวีสร้างกุฏิด้วยการเที่ยวรบเร้าขอผู้อื่นจนชาวบ้านหวาดกลัว เพื่อสอนถึงโทษของการขอจัดและการเบียดเบียนผู้อื่น โดยทรงยกอดีตชาดกมาแสดงดังนี้

ในอดีตกาล มีพี่น้องฤๅษีสองรูปบำเพ็ญเพียรอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา มีพระยานาคชื่อ มณิกัณฐะ จำแลงกายมาสนทนาและผูกมิตรด้วยความเสน่หา โดยมักจะแผ่พังพานรัดตัวดาบสน้องชายด้วยความรักจนดาบสนั้นหวาดกลัวและซูบผอม ดาบสพี่ชายจึงแนะนำให้น้องชายขอแก้วมณีจากพระยานาค เพื่อให้พระยานาคเกลียดชังและไม่มาหาอีก เมื่อดาบสน้องชายทำตาม พระยานาคจึงกล่าวตัดพ้อว่า "การขอสิ่งที่ผู้อื่นรักมากเกินไปย่อมทำให้เกิดความรังเกียจ" ก่อนจะหายตัวไปและไม่กลับมาอีกเลย ส่งผลให้ดาบสน้องชายเศร้าโศกเสียใจยิ่งกว่าเดิมเพราะคิดถึงพระยานาค

พระศาสดาจึงทรงสรุปบทเรียนและประชุมชาดก โดยมีใจความสำคัญและข้อคิดดังนี้:

• โทษของการขอ: การขอที่มากเกินไปหรือการเบียดเบียนผู้อื่น ไม่เป็นที่ชอบใจของใครทั้งสิ้น แม้กระทั่งในหมู่เทพหรือนาค ยิ่งในมนุษย์ผู้หาทรัพย์ด้วยความยากลำบากยิ่งถือเป็นการเบียดเบียนอย่างยิ่ง
• ความพอดีในความสัมพันธ์: บุคคลเมื่อรู้ว่าสิ่งใดเป็นที่รักของผู้อื่น ไม่ควรไปรบเร้าขอสิ่งนั้น เพราะจะทำให้ตนเองเป็นที่เกลียดชังและทำลายมิตรภาพ
• การตระหนักรู้: พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุสำรวมในการขอ เพื่อรักษาความศรัทธาและความเป็นระเบียบเรียบร้อยในสังคม

ในท้ายที่สุด พระศาสดาทรงแสดงว่า ฤๅษีผู้น้องชายคือพระอานนท์ และฤๅษีผู้พี่ชายคือพระองค์เอง