สมุททชาดก

สมุททชาดก เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อเตือนสติ พระอุปนันทะ ซึ่งเป็นภิกษุที่มีความมักมากและไม่รู้จักพอ พระองค์ทรงเปรียบเทียบพฤติกรรมของพระอุปนันทะกับนกตัวหนึ่งในอดีตชาติ เพื่อชี้ให้เห็นโทษของความโลภและความทะเยอทะยานที่ไม่มีวันสิ้นสุด

ในอดีตกาล มีกาน้ำตัวหนึ่งเที่ยวบินวนเวียนอยู่เหนือน้ำทะเล คอยห้ามปรามฝูงปลาและมังกรไม่ให้ดื่มน้ำทะเลมากเกินไป โดยอ้างว่าตนเองเป็นผู้รักษาและต้องการดื่มน้ำมหาสมุทรให้หมดสิ้นด้วยความโลภของตน แต่เทวดาผู้รักษาสมุทรได้ปรากฏกายขึ้นและกล่าวตักเตือนว่า มหาสมุทรนั้นยิ่งใหญ่และลึกซึ้งเกินกว่าที่ใครจะดื่มกินให้หมดสิ้นได้ ไม่ว่าน้ำจะขึ้นหรือลงหรือจะมีใครพยายามดื่มเพียงใด มหาสมุทรก็ไม่เคยพร่องลง ความพยายามที่โง่เขลานั้นจึงเป็นเพียงความเหนื่อยเปล่าและแสดงถึงความไม่รู้จักพอของตัวนกเอง

บทสรุปและหลักธรรมสำคัญ:

• ความมักมากเป็นโทษ: ความโลภที่ไม่มีขอบเขตนำมาซึ่งความทุกข์และความเสื่อมเสีย ทั้งทางโลกและทางธรรม ดังเช่นกาน้ำที่พยายามดื่มน้ำทะเล และพระอุปนันทะที่สะสมบริขารเกินความจำเป็น
• การฝึกตนก่อนสั่งสอนผู้อื่น: หลักธรรมสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงย้ำคือ "บุคคลควรตั้งตนไว้ในคุณอันสมควรเสียก่อน แล้วจึงสั่งสอนผู้อื่นในภายหลัง" เพื่อให้บัณฑิตไม่เศร้าหมองและมีความน่าเชื่อถือในการแนะนำผู้อื่น
• การรู้จักประมาณ: ความพอดีหรือ มัตตัญญุตา คือคุณธรรมที่จะช่วยรักษาใจให้สงบและเป็นสุข ไม่ต้องเหนื่อยล้าไปกับความอยากที่ไม่มีวันเติมเต็ม

ในท้ายที่สุด พระพุทธเจ้าทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า กาน้ำในครั้งนั้นคือพระอุปนันทะ และเทวดารักษาสมุทรคือพระองค์เอง เพื่อสอนให้ภิกษุทั้งหลายลดละความมักมากและดำเนินชีวิตด้วยความมักน้อยสันโดษตามวิถีแห่งอริยวงศ์