มหาอัสสาโรหชาดก

มหาอัสสาโรหชาดก ว่าด้วยเรื่องราวของความกตัญญูและการตอบแทนผู้มีอุปการคุณ โดยมีใจความสำคัญคือการเห็นคุณค่าของมิตรแท้ที่ช่วยเหลือเราในยามยากลำบาก พระศาสดาทรงแสดงธรรมเรื่องนี้โดยปรารภพระอานนท์เถระ เพื่อชี้ให้เห็นว่าบัณฑิตในกาลก่อนย่อมรู้คุณค่าของการทำความดีตอบแทนผู้ที่มีอุปการะแก่ตนเสมอ

เนื้อหาในชาดกกล่าวถึงพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระราชาแห่งพาราณสี ผู้ซึ่งครั้งหนึ่งต้องเสด็จหนีศัตรูจากการรบจนไปถึงหมู่บ้านชายแดน ณ ที่นั้นมีชาวบ้านคนหนึ่งได้ให้ความช่วยเหลือพระองค์ด้วยความจริงใจ ทั้งจัดหาอาหาร ที่พัก และดูแลม้าศึกให้เป็นอย่างดีโดยไม่ทราบว่าผู้ที่ตนช่วยนั้นคือพระราชา เมื่อสถานการณ์คลี่คลาย พระราชาจึงทรงเชิญให้บุรุษผู้นั้นมาพบที่เมืองหลวง เพื่อตอบแทนความดีด้วยการพระราชทานราชสมบัติกึ่งหนึ่งและยกย่องให้เป็นมิตรแท้เคียงข้างกันตลอดไป

คำสอนสำคัญจากชาดกนี้ สามารถสรุปได้ดังนี้:

• การเลือกคนให้ทาน: ผู้ที่ให้ทานแก่คนที่ไม่สมควรได้รับ จะไม่ได้รับความช่วยเหลือในยามมีภัย แต่ผู้ที่ให้แก่บุคคลที่ควรให้ (ผู้มีอุปการะ) ย่อมได้มิตรแท้คอยช่วยเหลือในยามวิกฤต
• ความกตัญญูต่ออารยชน: การทำความดีหรือแสดงความสนิทสนมต่อคนพาลย่อมไร้ผล แต่การทำความดีต่อผู้มีจิตใจซื่อตรง (อารยชน) แม้เพียงเล็กน้อย ย่อมมีผลมากและงอกงามเหมือนพืชที่หว่านลงในนาดี
• ความดีเป็นสิ่งที่ทำยาก: ผู้ที่ทำความดีงามไว้แต่กาลก่อน ย่อมได้ชื่อว่าทำกิจที่ทำได้แสนยากในโลก และควรค่าแก่การบูชาเป็นอย่างยิ่งไม่ว่าภายหลังเขาจะทำหรือไม่ทำสิ่งใดเพิ่มเติมก็ตาม

บทสรุปคือ ความกตัญญูเป็นเครื่องหมายของคนดี ผู้ที่รู้จักบุญคุณและตอบแทนมิตรที่ร่วมทุกข์ร่วมสุขด้วยกันมา ย่อมรักษาความสัมพันธ์นั้นได้อย่างแน่นแฟ้น โดยพระศาสดาทรงสรุปว่า บุรุษชาวบ้านในอดีตคือพระอานนท์ และพระราชาคือพระองค์เอง