ฉวชาดก

ฉวชาดก เป็นเรื่องราวในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ที่เกิดในตระกูลจัณฑาล โดยเหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อภรรยาของพระโพธิสัตว์แพ้ท้องอยากกินมะม่วง พระโพธิสัตว์ด้วยความรักภรรยาจึงลอบเข้าไปในพระราชอุทยานเพื่อเด็ดมะม่วงในยามค่ำคืน แต่เนื่องจากกลัวถูกจับได้จึงปีนขึ้นไปหลบซ่อนตัวอยู่บนต้นไม้ ในขณะนั้นพระเจ้าพาราณสีเสด็จเข้ามาในอุทยานพร้อมกับปุโรหิต โดยพระราชาประทับนั่งบนอาสนะสูงเพื่อเรียนมนต์ ส่วนปุโรหิตนั่งบนอาสนะต่ำเพื่อสอนมนต์

เมื่อพระโพธิสัตว์เห็นเหตุการณ์ดังกล่าว จึงเกิดความสลดใจว่าทั้งพระราชาและปุโรหิตต่างไม่เคารพในธรรมตามหลักโบราณกบัณฑิต ตนเองก็ทำผิดศีลธรรมเพราะความเป็นโจร จึงแสดงตัวต่อหน้าทั้งสองและกล่าวเตือนด้วยธรรมะว่าการที่ศิษย์นั่งสูงกว่าอาจารย์ถือเป็นกิจลามกและไม่สมควรอย่างยิ่ง ทั้งยังติเตียนปุโรหิตที่ยอมลดตัวลงไปสอนธรรมบนอาสนะต่ำเพียงเพื่อแลกกับลาภยศและข้าวปลาอาหารจากพระราชา ซึ่งเป็นการเลี้ยงชีพที่ไม่เป็นธรรม

• หลักธรรมสำคัญ: การรักษาความเคารพในธรรมและผู้สอนธรรม (อาจารย์ต้องได้รับเกียรติและตำแหน่งที่เหมาะสม)
• โทษของการเห็นแก่ลาภยศ: การประพฤติเลี้ยงชีพด้วยความไม่เป็นธรรมหรือทำตนให้ตกต่ำเพื่อผลประโยชน์เป็นสิ่งที่น่าติเตียน
• ผลจากการเตือนสติ: พระราชาทรงเลื่อมใสในธรรมกถาของพระโพธิสัตว์ จึงทรงกลับตัวกลับใจตั้งมั่นอยู่ในโอวาทและทรงปฏิบัติตนต่ออาจารย์อย่างเหมาะสมนับแต่นั้นมา

พระพุทธองค์ทรงนำเรื่องนี้มาแสดงเพื่อสั่งสอนภิกษุพวกฉัพพัคคีย์ที่ไม่เคารพในธรรม โดยทรงประชุมชาดกว่า พระราชาในครั้งนั้นคือพระอานนท์ ส่วนบุตรคนจัณฑาลคือพระพุทธองค์เอง