อวิตักกสูตร

อวิตักกสูตร (SN28.2) ในสังยุตตนิกาย เป็นพระสูตรสำคัญที่แสดงถึงความเชี่ยวชาญอันลึกซึ้งของพระสารีบุตรเถระในการเข้าถึงและออกจากฌานต่างๆ ด้วยสติสัมปชัญญะอย่างสมบูรณ์ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามพระสารีบุตรว่า เธอเข้าและออกจากฌานได้อย่างไร

พระสารีบุตรอธิบายว่า ท่านเข้าปฐมฌาน (ฌานที่ 1) อันยังประกอบด้วยวิตกและวิจาร (การตรึกและการตรอง) และเห็นว่าองค์ธรรมเหล่านี้หยาบกว่าความสงบของทุติยฌาน ท่านจึงดับวิตกวิจารเหล่านั้น และเข้าถึงทุติยฌาน (ฌานที่ 2) อันปราศจากวิตกและวิจาร มีปีติและสุขเกิดจากสมาธิ จากนั้น ท่านก็พิจารณาเห็นว่าปีติในทุติยฌานนั้นหยาบกว่าสุขในตติยฌาน จึงคลายปีติลง และเข้าถึงตติยฌาน (ฌานที่ 3) อันมีอุเบกขาและสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย

สุดท้าย ท่านพิจารณาเห็นว่าความสุขในตติยฌานนั้นหยาบกว่าอุเบกขาในจตุตถฌาน จึงละสุขและทุกข์ ดับโสมนัสและโทมนัสในปางก่อน และเข้าถึงจตุตถฌาน (ฌานที่ 4) อันไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ พระสารีบุตรย้ำว่า ในทุกขั้นตอน ท่านเข้าถึงและออกจากฌานเหล่านี้ด้วยสติสัมปชัญญะอย่างบริบูรณ์ รู้ชัดในองค์ประกอบของแต่ละฌานและรู้แจ้งในการก้าวข้าม