จูฬสุวกราชชาดก

จุลลสุวกราชชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงความสำคัญของความกตัญญูกตเวทีและการรักษาไมตรีจิตต่อมิตรแท้ แม้ในยามที่ตกยากหรือไม่มีผลประโยชน์ตอบแทน โดยมีเรื่องราวเริ่มต้นเมื่อพระพุทธองค์ประทับ ณ พระนครสาวัตถี ทรงปรารภเหตุการณ์ที่พระเวรัญชพราหมณ์นิมนต์ไปจำพรรษาตลอด 3 เดือน แต่ไม่ได้ถวายภิกษาหารเลย ทำให้พระองค์ต้องเสวยข้าวสำหรับเลี้ยงม้าแต่วันละแล่ง ทรงละความโลภในอาหารและดำรงพระชนม์ชีพด้วยความมักน้อยสันโดษ เมื่อภิกษุทั้งหลายสนทนากันถึงเรื่องนี้ พระองค์จึงตรัสว่าการละความโลภในอาหารในชาตินี้ยังไม่น่าอัศจรรย์เท่ากับในอดีตชาติที่พระองค์เคยเสวยพระชาติเป็นสัตว์เดียรฉานและได้บำเพ็ญคุณธรรมทำนองเดียวกันมาแล้ว

ในอดีตชาติ พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญานกแขกเต้าอาศัยอยู่บนต้นไม้แห้งผุไม่มีผลต้นหนึ่ง แม้ต้นไม้นั้นจะไร้ใบและผล แต่นกแขกเต้าก็ยังคงอาศัยและรักษาไมตรีจิตต่อต้นไม้นั้นเช่นเดิมไม่เคยละทิ้งไปไหน ท้าวสักกเทวราชทรงปลอมตัวเป็นพญาหงส์มาทดสอบและไต่ถามถึงเหตุผล นกแขกเต้าได้ตอบคาถาแสดงธรรมว่า ผู้ที่คบหากันเพราะหวังผลประโยชน์ เมื่อหมดผลประโยชน์แล้วก็ละทิ้งกันไปนั้น เป็นคนโง่เขลายังประโยชน์ตนให้เสื่อมเสียและทำลายมิตรภาพ แต่สัตบุรุษย่อมรักษาความไมตรีและมั่นคงต่อเพื่อนแม้ในยามยากลำบาก

ท้าวสักกเทวราชทรงเลื่อมใสในคุณธรรมของพญานกแขกเต้า จึงทรงประทานพรให้เลือก พญานกแขกเต้าจึงขอให้ต้นไม้แห้งนั้นกลับมามีความอุดมสมบูรณ์มีใบและผลดังเดิม ท้าวสักกเทวราชจึงทรงใช้อมอตวารี (น้ำทิพย์) ประพรม ทำให้ต้นไม้นั้นกลับมางอกงามและร่มรื่นดังเดิม

หลักธรรมคำสอนและหมวดหมู่สำคัญ:

• ความกตัญญูกตเวที: การระลึกถึงคุณของผู้อุปการะและการไม่ทอดทิ้งกันในยามยาก
• มิตรแท้และมิตรเทียม: การคบหากันด้วยใจจริงย่อมยั่งยืนกว่าการคบหาเพราะหวังผลประโยชน์
• ความสันโดษและการมักน้อย: แบบอย่างของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในการอดทนและพอใจในสิ่งที่ตนมี

ในตอนท้าย พระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น ได้มาเป็น พระอนุรุทธะ ส่วนพญานกแขกเต้าในครั้งนั้น ได้มาเป็น เราตถาคต ในบัดนี้