นิโครธชาดก

นิโครธชาดก จากขุททกนิกาย ในพระไตรปิฎก เป็นเรื่องราวที่พระศาสดาตรัสปรารภถึงพระเทวทัตผู้มีความอกตัญญูและประทุษร้ายมิตร โดยทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธกเพื่อแสดงถึงผลของการคบหากับคนดีและคนชั่ว

ใจความสำคัญของชาดกนี้เริ่มต้นจากสหายสามคน ได้แก่ นิโครธกุมาร สาขกุมาร และโปติกะกุมาร ซึ่งได้ร่วมกันเดินทางจนกระทั่งนิโครธกุมารได้เสวยราชสมบัติเป็นพระเจ้าพาราณสีด้วยความช่วยเหลือทางโชคชะตาที่โปติกะกุมารเป็นผู้พบเห็นลางบอกเหตุ พระเจ้านิโครธราชทรงแต่งตั้งให้สาขะเป็นเสนาบดี และภายหลังเมื่อโปติกะกุมารเดินทางกลับมาเยี่ยมเยียน สาขเสนาบดีกลับแสดงความอกตัญญู จำเพื่อนไม่ได้ และสั่งให้บริวารขับไล่อย่างไร้เยื่อใย เนื่องจากความริษยาที่ตนไม่ได้เป็นผู้มอบราชสมบัติให้

เมื่อความจริงปรากฏต่อหน้าพระราชา พระเจ้าพาราณสีทรงพิโรธต่อความอกตัญญูของสาขเสนาบดีและสั่งประหารชีวิต แต่ด้วยความมีน้ำใจของโปติกะกุมารผู้เป็นบัณฑิตกตัญญู จึงทูลขออภัยโทษให้ เหตุการณ์นี้จึงนำมาสู่คำสอนสำคัญของเรื่อง

• คุณธรรมของการคบคน: การคบหากับคนดี (สัตบุรุษ) ย่อมนำความสุขและความเจริญมาให้ เปรียบเสมือนพืชที่หว่านลงในนาดี
• โทษของการคบคนชั่ว: การทำความดีต่อคนพาลหรืออสัตบุรุษ ย่อมสูญเปล่าและไม่เกิดประโยชน์ เปรียบเหมือนพืชที่หว่านลงในกองไฟ
• ความกตัญญู: การเป็นคนกตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณคือเครื่องหมายของคนดี

ในบทสรุปพระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า สาขเสนาบดีในครั้งนั้นคือพระเทวทัต โปติกะขุนคลังคือพระอานนท์ และพระเจ้านิโครธราชคือพระองค์เองในปัจจุบัน