ตักการิยชาดก

ตักการิยชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงโทษของการพูดพล่อยหรือไม่รู้จักกาลเทศะ และคุณประโยชน์ของการรักษาวาจาอันดีงาม โดยมีเหตุการณ์เริ่มต้นจากพระโกกาลิกะภิกษุผู้มักกล่าวร้ายต่อพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะ จนต้องประสบความทุกข์เวทนาอย่างหนักและไปบังเกิดในปทุมนรก พระพุทธองค์จึงทรงนำอดีตนิทานมาเล่าเพื่อตักเตือนภิกษุทั้งหลาย

ในอดีตกาล พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงเชื่อคำของปุโรหิตผู้มีตาเหลืองและเขี้ยวงอก ซึ่งเผลอหลุดปากบอกความลับเรื่องการจะนำพราหมณ์ที่มีลักษณะเช่นเดียวกันมาทำพิธีพลีกรรมบูชาประตูเมือง จนทำให้ข่าวรั่วไหลและตนเองเกือบต้องกลายเป็นผู้ถูกประหารเสียเอง ร้อนถึงตักการิยมาณพ (พระโพธิสัตว์) ผู้เป็นศิษย์ต้องมาช่วยชีวิตไว้ ทรงแสดงให้เห็นอุทาหรณ์เปรียบเทียบผ่านเรื่องราวต่าง ๆ เช่น เรื่องของนางกาลีกับตุณฑิละ เรื่องนกกะลิงกับแพะชนกัน เรื่องคน ๔ คนช่วยกันจับชายผ้า และเรื่องนางแพะกับมีด ในทำนองเดียวกัน พระพุทธองค์ยังทรงยกเรื่องกินนรคู่ผัวเมียที่ถูกจับมาถวายพระราชา ซึ่งเลือกที่จะนิ่งเงียบไม่ยอมขับร้องเพราะเกรงคำพูดพล่อยจะเป็นโทษ จนกระทั่งถึงเวลาอันควรจึงได้กล่าวถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตแก้เหตุการณ์ จนทำให้รอดพ้นจากความตายและได้รับอิสรภาพในที่สุด

คำสอนหลักของชาดกเรื่องนี้สรุปได้ดังนี้:

• โทษของการพูดพล่อย: การพูดล่วงเลยขอบเขตหรือไม่รู้จักยับยั้งชั่งใจ นำมาซึ่งความพินาศ การจองจำ และความทุกข์ยากแก่ตนเอง ดังเช่นปุโรหิตและพระโกกาลิกะ
• คุณค่าของวาจา: คำพูดที่ดีงามและถูกกาลเทศะ (สุภาษิต) ย่อมนำมาซึ่งความสุขและความปลอดภัย ส่วนการนิ่งเฉยในยามที่ไม่ควรพูดก็เป็นปัญญาอย่างหนึ่งในการป้องกันภัย
• ความแตกต่างของจิตใจมนุษย์: สัตว์โลกย่อมมีความคิดและความพอใจที่แตกต่างกัน นินทาและสรรเสริญเป็นของคู่โลกที่หลีกเลี่ยงได้ยาก ผู้มีปัญญาจึงควรสำรวมระวังวาจาของตนอยู่เสมอ