อโยฆรชาดก

อโยฆรชาดก เป็นเรื่องราวที่พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าพรหมทัตแห่งกรุงพาราณสี ทรงประสูติในพระตำหนักเหล็กที่พระราชบิดาสร้างขึ้นเพื่อป้องกันภัยจากนางยักษิณีที่เคยกินพระเชษฐาของพระองค์ไป เมื่อพระองค์เจริญพระชันษาและกำลังจะได้รับมอบราชสมบัติ พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นความสวยงามของเมืองและตระหนักว่าตลอดชีวิตที่ผ่านมาพระองค์ถูกกักขังราวกับนักโทษเพียงเพื่อหนีจากภัยยักษ์ แต่ภัยที่น่าสะพรึงกลัวกว่านั้นคือ ชรา พยาธิ และมรณะ ซึ่งไม่มีใครหลีกเลี่ยงได้ ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ หรือผู้มีเดชานุภาพเพียงใดก็ตาม

พระมหาสัตว์จึงปฏิเสธราชสมบัติและตัดสินใจออกผนวชเพื่อประพฤติธรรม โดยทรงแสดงธรรมแก่พระราชบิดาด้วยคติธรรมสำคัญ ดังนี้:

• ความไม่เที่ยงของสังขาร: ชีวิตมนุษย์มีความเปราะบางและหวั่นไหว เปรียบเสมือนต้นไม้ริมฝั่งที่รอวันโค่นล้ม สังขารทั้งปวงย่อมเสื่อมสลายไปตามกาลเวลา
• อำนาจมัจจุราช: ความตายเป็นสิ่งที่ไม่มีใครสามารถต่อสู้ ต่อต้าน หรือใช้เล่ห์เหลี่ยมลวงได้ ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ผู้มีพลโยธา หรือผู้มีวิชาอาคมแก่กล้า
• คุณค่าของการประพฤติธรรม: ธรรมย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม ผู้ที่ประพฤติธรรมดีแล้วย่อมนำสุขมาให้ และย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

ด้วยพระธรรมเทศนาที่ลึกซึ้งนี้ ทำให้พระเจ้าพรหมทัตและประชาชนจำนวนมากเกิดความเลื่อมใสและสละราชสมบัติรวมถึงทรัพย์สมบัติออกผนวชตามพระมหาสัตว์ เพื่อมุ่งสู่การบำเพ็ญเพียรในป่าหิมพานต์ โดยพระพุทธองค์ทรงสรุปว่า พระอโยฆรกุมารในครั้งนั้นคือพระองค์เองในกาลต่อมา