คันธตินทุกชาดก

ภัณฑุติณฑุกชาดก เป็นชาดกที่สอนเรื่องหน้าที่และความรับผิดชอบของผู้นำ โดยเฉพาะพระราชาหรือผู้มีอำนาจปกครอง โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับพระราชาแห่งแคว้นปัญจาละผู้ทรงตกอยู่ในความประมาท ไม่ใส่ใจทุกข์สุขของราษฎร ปล่อยให้ข้าราชบริพารกดขี่ข่มเหงประชาชนด้วยการรีดภาษีที่ไม่เป็นธรรม ทำให้บ้านเมืองระส่ำระสาย ผู้คนต้องทิ้งบ้านเรือนหลบหนีเข้าป่า

เพื่อเป็นการเตือนสติ พระโพธิสัตว์ซึ่งเสวยพระชาติเป็นรุกขเทวดาประจำต้นไม้ ได้ปรากฏกายถวายโอวาทแก่พระราชาโดยเน้นย้ำถึงโทษของความประมาทว่าเป็นหนทางแห่งความเสื่อมและนำไปสู่ความหายนะในที่สุด จากนั้นได้ดลใจให้พระราชาปลอมตัวออกไปตรวจตราในชนบท จนได้พบเห็นและสดับฟังคำสาปแช่งจากบุคคลและสัตว์ต่างๆ ได้แก่ ชายชราที่ถูกหนามตำ, หญิงชราที่ยากจน, ชาวนาที่โคถูกผาลไถบาด, คนรีดนมที่ถูกวัวดีด, เด็กที่โศกเศร้าเพราะลูกโคถูกฆ่า และกบที่ถูกกาจิกกิน ซึ่งทุกคนล้วนชี้ให้เห็นว่าความเดือดร้อนทั้งหลายมีสาเหตุมาจากการที่พระราชาไม่พิทักษ์รักษาแผ่นดินให้ดี

คำสอนหลักของชาดกเรื่องนี้ประกอบด้วย:

• ความไม่ประมาท: เป็นธรรมเครื่องรักษาตนและแว่นแคว้น หากผู้ปกครองประมาท ย่อมนำมาซึ่งความล่มจมของทั้งตนเองและประชาชน
• การปกครองโดยธรรม: ผู้นำต้องหมั่นสอดส่องดูแลทุกข์สุขของราษฎร ไม่ปล่อยให้เกิดการฉ้อราษฎร์บังหลวงหรือใช้อำนาจในทางที่ผิด
• ธรรมะย่อมคุ้มครองผู้ประพฤติธรรม: เมื่อพระราชาตระหนักถึงความผิดพลาดและกลับใจมาปกครองแผ่นดินด้วยทศพิธราชธรรม บ้านเมืองก็กลับมามั่งคั่งและมีความสุขอีกครั้ง