สังขิตตธัมมสูตร

สังขิตตธัมมสูตร (สํ. สฬา. ๓๕/๘๖) เป็นพระสูตรสำคัญในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อตามคำทูลขอของพระอานนท์ (หรือบางแห่งระบุว่าเป็นภิกษุรูปหนึ่ง) พระอานนท์กราบทูลขอให้พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมอย่างย่อ เพื่อที่ท่านจะได้นำไปปฏิบัติ เจริญภาวนาอยู่ผู้เดียวอย่างไม่ประมาท มีความเพียร และตั้งใจมั่น การแสดงธรรมโดยย่อนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อให้ผู้ฟังเกิดความเข้าใจอันลึกซึ้งและนำไปสู่การหลุดพ้น.

พระพุทธองค์ทรงเริ่มการสอนด้วยการตั้งคำถามเกี่ยวกับสภาวะของสิ่งต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อายตนะ ๖ ซึ่งประกอบด้วย ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ รวมถึงอารมณ์ที่รับรู้ทางอายตนะเหล่านั้น เช่น รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ พระองค์ตรัสถามว่า สิ่งเหล่านี้ เที่ยงหรือไม่เที่ยง ซึ่งพระอานนท์ (หรือภิกษุนั้น) ได้กราบทูลตอบว่า ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า

เมื่อสิ่งที่ไม่เที่ยง พระพุทธองค์จึงตรัสต่อไปว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นก็เป็น ทุกข์ และสิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นก็เป็น อนัตตา คือไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ที่แท้จริงของเรา โดยการพิจารณาเห็นแจ้งในความเป็นอนัตตาของอายตนะทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม

การเข้าใจและเห็นแจ้งในธรรมโดยย่อนี้ ทำให้ผู้ปฏิบัติตระหนักว่า สิ่งทั้งปวงไม่ควรยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นตัวตนหรือของตน เมื่อเห็นดังนี้แล้ว ย่อมเกิดความ หน่ายคลายความกำหนัด ในอายตนะทั้งหลาย เมื่อปราศจากความกำหนัด จิตย่อม หลุดพ้น จากอาสวะทั้งปวง พระสูตรนี้จึงเป็นแนวทางสำคัญที่ชี้ให้เห็นถึงความจริงของสรรพสิ่ง และนำไปสู่การบรรลุอรหัตผลในที่สุด.