กายคตาสติสูตร

กายคตาสติสูตร (สังยุตตนิกาย SN 43.1) เป็นพระสูตรสั้น ๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือการเปิดเผยถึง "อสังขตธรรม" (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้) และ "ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม" ซึ่งเป็นเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า "อสังขตธรรม" นั้น คือ "ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ" กล่าวคือ การดับกิเลสทั้งปวงอันเป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ ซึ่งเป็นภาวะที่ปราศจากการปรุงแต่งของปัจจัยใด ๆ

ส่วน "ทางที่ให้ถึงอสังขตธรรม" นั้น พระพุทธองค์ทรงชี้ชัดว่าคือ "กายคตาสติ" คำว่า "กายคตาสติ" หมายถึง สติที่เข้าไปตั้งมั่นอยู่ในกาย หรือการมีสติระลึกรู้เท่าทันกายตามความเป็นจริง แม้พระสูตรนี้จะสั้น แต่แนวทางการเจริญกายคตาสติโดยละเอียดนั้นปรากฏอยู่ในพระสูตรอื่น ๆ เช่น มหาสติปัฏฐานสูตร ซึ่งรวมถึงการเฝ้าดูกิริยาบทต่าง ๆ ของร่างกาย เช่น การเดิน ยืน นั่ง นอน การหายใจเข้าออก การพิจารณาส่วนประกอบของกาย 32 อย่างว่าไม่งามและเป็นปฏิกูล และการพิจารณาซากศพในสภาพต่าง ๆ เพื่อให้เห็นความไม่เที่ยงของร่างกาย

การเจริญกายคตาสติอย่างต่อเนื่องและทำให้มาก ย่อมนำมาซึ่งอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ 10 ประการ ซึ่งรวมถึงการเอาชนะความไม่ยินดีและความยินดีได้ การเอาชนะภัยและความหวาดกลัวได้ การอดทนต่อความหนาวร้อนและความเจ็บปวดได้ การเข้าถึงฌานทั้งสี่ การมีฤทธิ์ต่าง ๆ การมีทิพยโสต การกำหนดรู้ใจผู้อื่น การระลึกชาติได้ การมีทิพยจักษุ และที่สำคัญที่สุดคือการบรรลุ "เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ" คือความหลุดพ้นจากอาสวะกิเลสทั้งปวงในปัจจุบัน