วิญญาณัญจายตนฌานปัญหาสูตร

วิญญาณัญจายตนฌานปัญหาสูตร (S 40.6) เป็นพระสูตรหนึ่งในโมคคัลลานสังยุต สังยุตตนิกาย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการรวบรวมพระสูตรที่ว่าด้วยการปฏิบัติธรรมของพระโมคคัลลานะไปสู่การเป็นพระอรหันต์

พระสูตรนี้กล่าวถึงประสบการณ์ของพระมหาโมคคัลลานะในการเจริญวิญญาณัญจายตนฌาน ซึ่งเป็นหนึ่งในอรูปฌาน 4. การเข้าถึงฌานนี้ทำได้โดยก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌาน (อารมณ์คืออวกาศไม่มีที่สุด) โดยประการทั้งปวง แล้วมนสิการว่า "วิญญาณหาที่สุดมิได้" ทำให้จิตตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์แห่งวิญญาณอันไม่มีที่สิ้นสุด

ในระหว่างที่พระโมคคัลลานะยังไม่ชำนาญในฌานนี้ สัญญาและมนสิการที่เนื่องด้วยอากาสานัญจายตนฌานก่อนหน้ายังคงฟุ้งซ่านรบกวนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเสด็จมาหาพระโมคคัลลานะด้วยพุทธานุภาพ แล้วตรัสเตือนว่า "โมคคัลลานะ เธออย่าประมาทวิญญาณัญจายตนฌาน จงดำรงจิตไว้ในวิญญาณัญจายตนฌาน จงกระทำจิตให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้นในวิญญาณัญจายตนฌาน จงตั้งจิตไว้ให้มั่นในวิญญาณัญจายตนฌาน"

ด้วยพุทธโอวาทนี้ พระโมคคัลลานะจึงสามารถตั้งจิตมั่นคงในวิญญาณัญจายตนฌานได้ในเวลาต่อมา และท่านยังได้พิจารณาเห็นว่า แม้วิญญาณัญจายตนสมาบัตินี้ก็เป็นสิ่งที่เหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ย่อมไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา ท้ายที่สุด พระโมคคัลลานะได้กล่าวว่า หากจะกล่าวโดยชอบแล้ว พึงกล่าวถึงท่านว่า เป็นสาวกที่พระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้วถึงความเป็นผู้รู้ยิ่งใหญ่