สัญโญชนิยธัมมสูตร

สัญโญชนิยธัมมสูตร (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค SN 35.122) เป็นพระสูตรที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมว่าด้วย "ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์" (สัญโญชนิยธรรม) และ "สังโยชน์" โดยตรงแก่ภิกษุทั้งหลาย. พระองค์ทรงอธิบายความแตกต่างของสิ่งทั้งสองนี้อย่างชัดเจน เพื่อให้ภิกษุเข้าใจถึงต้นตอและธรรมชาติของเครื่องผูกมัดสัตว์โลกไว้ในวัฏสงสาร.

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ทรงชี้แจงว่า "สัญโญชนิยธรรม" หมายถึง อารมณ์ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ซึ่งเป็นสิ่งที่รับรู้ได้ทางอายตนะทั้งหก ได้แก่ รูปที่พึงเห็นทางตา, เสียงที่พึงได้ยินทางหู, กลิ่นที่พึงดมทางจมูก, รสที่พึงลิ้มทางลิ้น, โผฏฐัพพะที่พึงถูกต้องทางกาย, และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ. สิ่งเหล่านี้คือ "ธรรมที่เกื้อกูลแก่สังโยชน์" คือเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดสังโยชน์ขึ้น.

ส่วน "สังโยชน์" นั้น พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่าเป็น "ฉันทราคะ" (ความพอใจและความกำหนัดด้วยอำนาจความรัก) ที่เกิดขึ้นในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เหล่านั้น. กล่าวคือ เมื่อจิตไปยึดติดหรือพอใจในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส หรือธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา ความพอใจและความกำหนัดเหล่านั้นแหละคือสังโยชน์ ซึ่งเป็นเครื่องผูกมัดสัตว์ไว้กับทุกข์และภพชาติ.

พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำว่า อายตนะและอารมณ์ภายนอกไม่ใช่สังโยชน์โดยตัวมันเอง หากแต่เป็นตัวกระตุ้นให้เกิดสังโยชน์ขึ้น. สังโยชน์ที่แท้จริงคือความยึดมั่นถือมั่น ความพอใจ และความกำหนัดในสิ่งเหล่านั้น. การเข้าใจธรรมะส่วนนี้จึงเป็นสิ่งสำคัญในการละคลายกิเลสและเครื่องผูกมัดต่างๆ เพื่อมุ่งสู่ความหลุดพ้น.