อุปาทานิยธัมมสูตร

อุปาทานิยธัมมสูตร (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค SN 35.123) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับการจำแนก "ธรรมที่เกื้อกูลแก่อุปาทาน" และ "อุปาทาน" ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการทำความเข้าใจสาเหตุแห่งทุกข์และการยึดมั่นถือมั่น.

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า "ธรรมที่เกื้อกูลแก่อุปาทาน" คือ อารมณ์ที่พึงรับรู้ได้ทางอายตนะทั้ง ๖ อันได้แก่ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา, เสียงที่พึงรู้แจ้งทางหู, กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก, รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น, โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ. อารมณ์เหล่านี้ล้วนเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ และพาใจให้กำหนัด.

ส่วน "อุปาทาน" นั้น พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่าเป็น "ฉันทราคะ" หรือความพอใจและความกำหนัดในอารมณ์เหล่านั้น. กล่าวคือ เมื่อจิตใจเข้าไปยึดติด ผูกพัน และหลงใหลในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ที่น่าพึงพอใจเหล่านั้น ความพอใจและกำหนัดที่เกิดขึ้นนี่เองคืออุปาทาน. สรุปได้ว่า อุปาทานิยธัมมสูตรชี้ให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างอารมณ์ทางอายตนะกับความยึดมั่นถือมั่น ซึ่งเป็นบ่อเกิดแห่งวัฏสงสารและความทุกข์ทั้งปวง.