อนังคณสูตร

อนังคณสูตร (มัชฌิมนิกายที่ ๕) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระสารีบุตรแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยมีพระมหาโมคคัลลานะเป็นผู้รับฟังและยกย่องในภายหลัง พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงเรื่องของ "อังคณะ" อันหมายถึง กิเลสเครื่องเศร้าหมองภายในจิตใจ เช่น ราคะ โทสะ โมหะ ความริษยา ความปรารถนาในลาภสักการะ และความทะนงตน พระสารีบุตรอธิบายว่า คุณธรรมที่แท้จริงไม่ได้ขึ้นอยู่กับเพียงการกระทำภายนอก แต่เป็นความบริสุทธิ์ของจิตใจภายใน

พระสารีบุตรได้จำแนกบุคคลออกเป็น ๔ ประเภท เพื่อแสดงความสำคัญของการรู้เท่าทันกิเลสของตนเอง ได้แก่: ๑) บุคคลที่มีกิเลส แต่ ไม่รู้ตามเป็นจริงว่าตนมีกิเลส ซึ่งบัณฑิตกล่าวว่าเป็นบุรุษเลวทราม เพราะเขาจะไม่พยายามละกิเลสนั้น และจะตายไปพร้อมจิตที่เศร้าหมอง ๒) บุคคลที่มีกิเลส แต่ รู้ตามเป็นจริงว่าตนมีกิเลส ซึ่งบัณฑิตกล่าวว่าเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ เพราะเขาย่อมเกิดความพอใจ มีความเพียรพยายามเพื่อละกิเลสนั้น ๓) บุคคลที่ไม่มีกิเลส แต่ ไม่รู้ตามเป็นจริงว่าตนไม่มีกิเลส ซึ่งบัณฑิตกล่าวว่าเป็นบุรุษเลวทราม เพราะอาจมนสิการสุภนิมิต (สิ่งที่น่ารักใคร่) ทำให้ราคะเข้าครอบงำจิตได้ และ ๔) บุคคลที่ไม่มีกิเลส และ รู้ตามเป็นจริงว่าตนไม่มีกิเลส ซึ่งบัณฑิตกล่าวว่าเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ เพราะเขาจะไม่มนสิการสุภนิมิต ทำให้ราคะครอบงำไม่ได้ จิตจึงผ่องใสอยู่เสมอ

พระสูตรนี้ได้ใช้ อุปมาด้วยภาชนะสำริด ที่สกปรกหรือสะอาดเปรียบเทียบกับจิตที่มีหรือไม่มีกิเลส สิ่งสำคัญคือการที่เจ้าของภาชนะนั้นจะดูแลรักษาหรือปล่อยปละละเลยอย่างไร ซึ่งสะท้อนถึงการที่บุคคลจะใส่ใจหรือไม่ใส่ใจที่จะชำระล้างกิเลส หรือรักษาจิตที่บริสุทธิ์ไว้ พระมหาโมคคัลลานะได้ชื่นชมพระสารีบุตรว่าเปรียบเสมือนนายช่างล้อผู้ขจัดส่วนที่ไม่เรียบร้อยออก ทำให้ล้อหมุนไปได้โดยดี เป็นการแสดงธรรมที่ขัดเกลาจิตใจของผู้ปฏิบัติให้ปราศจากความหยาบกระด้างได้อย่างชาญฉลาด